Q: کدام گزینه از نظر ریشه، همخانواده با کلمهی «فهم» است؟

مفهوم — «مفهوم» درست است، زیرا ریشهی سهحرفی مشترک «ف / هـ / م» را با «فهم» دارد. «معرفت» رد میشود، زیرا ریشهاش «ع / ر / ف» است و با فهم همخانواده نیست. «زلال» رد میشود، زیرا ریشهاش «ز / ل / ل» است. «عظمت» رد میشود، زیرا ریشهاش «ع / ظ / م» است. تلهٔ تستی این سؤال این است که دانشآموز ممکن است «معرفت» را به دلیل نزدیکی معنایی (درک و شناخت) به اشتباه همخانواده با «فهم» بپندارد، در حالی که همخانوادگی به ریشه و حروف اصلی بستگی دارد.

Q: در کدام یک از ابیات زیر، آرایهٔ «تشخیص» (شخصیتبخشی) بهکار رفته است؟

شبنم از روی برگ گل، برخاست / گفت: میخواهم آفتاب شوم — «شبنم از روی برگ گل، برخاست / گفت: میخواهم آفتاب شوم» درست است چون در این بیت به شبنم که یک پدیدهٔ طبیعی است، رفتار انسانی («برخاست» و «گفت») نسبت داده شده است. «بچّهها در کلاس جنگل سبز / جمع بودند دور هم، خوشحال» رد میشود چون در اینجا «بچّهها» کنایه از موجودات طبیعتاند و شخصیتبخشی مستقیم به یک شیء یا پدیده صورت نگرفته است. «هر یکی برگ کوچکی در دست / باز انگار، زنگ انشا بود» رد میشود زیرا این بیت صرفاً به توصیف حال و هوای کلاس پرداخته و جانبخشی ندارد. «با نسیم بهار و بلبل باغ / گرم راز و نیاز خواهم شد» رد میشود چون هرچند «راز و نیاز» رفتاری انسانی است، فاعلِ این کار «غنچه» است که به دلیل داشتن جان (گیاه) میتواند دارای کنش تلقی شود، اما تشخیصِ مستقیم (نسبت دادن گفتار به غیرانسان) در این بیت رخ نداده است. تلهٔ تستی این سؤال این است که دانشآموز بهاشتباه فکر کند صرفِ «راز و نیاز» یا «شکفتن» در غنچه تشخیص است، در حالی که تشخیصِ بارز و کامل در بیت «شبنم از روی برگ گل، برخاست / گفت: میخواهم آفتاب شوم» با «برخاست و گفت» نمود یافته است.

Q: پیام اصلی حکایت «اندرز پدر» از گلستان سعدی چیست؟

بزرگترین عیب، عیبجویی از دیگران است — «بزرگترین عیب، عیبجویی از دیگران است» درست است زیرا پدر سعدی او را بهخاطر غرور و عیبجویی از دیگران سرزنش میکند و میگوید بهتر بود میخوابیدی تا اینکه در پوستین مردم بیفتی. «نماز شب و عبادت پدرانه اهمیت دارد» رد میشود چون پدر به عبادت پسر ایراد نمیگیرد، بلکه به نگاه تحقیرآمیز او اعتراض دارد. «عبادت ظاهری ارزش ندارد و باید همیشه بیدار بود» رد میشود زیرا حکایت عبادت ظاهری را نفی نمیکند، بلکه عیبجویی را نکوهش میکند. «پدران همواره حق دارند و باید بیچونوچرا پذیرفت» رد میشود چون حکایت بر محتوای سخن پدر تأکید دارد، نه صرفاً جایگاه پدر. تلهٔ تستی این سؤال این است که دانشآموز ممکن است با دیدن واژههای «نماز» و «بیداری» گمان کند پیام حکایت دربارهٔ اهمیت عبادت است، در حالی که نکتهٔ اصلی پرهیز از عیبجویی و غرور معنوی است.

Q: در کدام یک از بیتهای زیر، شاعر از آرایهٔ تشخیص (شخصیتبخشی) استفاده نکرده است؟

هر یک از بچهها به سویی رفت / و معلم دوباره تنها شد — «هر یک از بچهها به سویی رفت / و معلم دوباره تنها شد» درست است زیرا در این بیت به پدیدهای غیرانسانی رفتار یا گفتار انسانی نسبت داده نشده است؛ «معلم» انسان است و «تنها شدن» او یک ویژگی طبیعی انسانی است، پس تشخیص در کار نیست. «شبنم از روی برگ گل، برخاست / گفت: میخواهم آفتاب شوم» رد میشود چون شبنم (یک پدیده طبیعی) برخاسته و سخن گفته (تشخیص). «غنچه هم گفت: گر چه دل تنگم / مثل لبخند، باز خواهم شد» رد میشود چون غنچه سخن گفته (تشخیص). «دانه آرام بر زمین غلتید / رفت و انشای کوچکش را خواند» رد میشود چون دانه انشا خوانده (تشخیص). تلهٔ تستی این سؤال این است که دانشآموز ممکن است «تنها شدن معلم» را نیز تشخیص بپندارد، در حالی که تشخیص فقط به دادن ویژگیهای انسانی به غیرانسان گفته میشود.

Question 1

در کدام یک از ابیات زیر، دو آرایه‌ی «تشخیص» و «تشبیه» همزمان دیده می‌شود؟

Accepted Answer

غنچه هم گفت: گر چه دل تنگم / مثل لبخند، باز خواهم شد — «غنچه هم گفت: گر چه دل تنگم / مثل لبخند، باز خواهم شد» درست است چون هم آرایه تشخیص (نسبت دادن گفتار به غنچه) و هم تشبیه (تشبیه شکفتن غنچه به لبخند) در آن به کار رفته است. «شبنم از روی برگ گل، برخاست / گفت: می‌خواهم آفتاب شوم» رد می‌شود چون فقط تشخیص دارد و تشبیه در آن دیده نمی‌شود. «دانه آرام بر زمین غلتید / رفت و انشای کوچکش را خواند» رد می‌شود چون فقط تشخیص دارد. «جوجه گنجشک گفت: می‌خواهم / فارغ از سنگ بچّه‌ها باشم» رد می‌شود چون تنها آرایه‌ی آن تشخیص است. تلهٔ تستی این سؤال این است که دانش‌آموز با دیدن واژه‌ی «گفت» در چند بیت، همه را واجد تشخیص می‌داند ولی از وجود هم‌زمان تشبیه در یک گزینه غافل می‌ماند و گزینه‌ای را انتخاب می‌کند که تنها یک آرایه دارد.

Question 2

کدام گزینه از نظر ریشه، هم‌خانواده با کلمه‌ی «فهم» است؟

Accepted Answer

مفهوم — «مفهوم» درست است، زیرا ریشه‌ی سه‌حرفی مشترک «ف / هـ / م» را با «فهم» دارد. «معرفت» رد می‌شود، زیرا ریشه‌اش «ع / ر / ف» است و با فهم هم‌خانواده نیست. «زلال» رد می‌شود، زیرا ریشه‌اش «ز / ل / ل» است. «عظمت» رد می‌شود، زیرا ریشه‌اش «ع / ظ / م» است. تلهٔ تستی این سؤال این است که دانش‌آموز ممکن است «معرفت» را به دلیل نزدیکی معنایی (درک و شناخت) به اشتباه هم‌خانواده با «فهم» بپندارد، در حالی که هم‌خانوادگی به ریشه و حروف اصلی بستگی دارد.

Question 3

در کدام یک از ابیات زیر، آرایهٔ «تشخیص» (شخصیت‌بخشی) به‌کار رفته است؟

Accepted Answer

شبنم از روی برگ گل، برخاست / گفت: می‌خواهم آفتاب شوم — «شبنم از روی برگ گل، برخاست / گفت: می‌خواهم آفتاب شوم» درست است چون در این بیت به شبنم که یک پدیدهٔ طبیعی است، رفتار انسانی («برخاست» و «گفت») نسبت داده شده است. «بچّه‌ها در کلاس جنگل سبز / جمع بودند دور هم، خوش‌حال» رد می‌شود چون در اینجا «بچّه‌ها» کنایه از موجودات طبیعت‌اند و شخصیت‌بخشی مستقیم به یک شیء یا پدیده صورت نگرفته است. «هر یکی برگ کوچکی در دست / باز انگار، زنگ انشا بود» رد می‌شود زیرا این بیت صرفاً به توصیف حال و هوای کلاس پرداخته و جان‌بخشی ندارد. «با نسیم بهار و بلبل باغ / گرم راز و نیاز خواهم شد» رد می‌شود چون هرچند «راز و نیاز» رفتاری انسانی است، فاعلِ این کار «غنچه» است که به دلیل داشتن جان (گیاه) می‌تواند دارای کنش تلقی شود، اما تشخیصِ مستقیم (نسبت دادن گفتار به غیرانسان) در این بیت رخ نداده است. تلهٔ تستی این سؤال این است که دانش‌آموز به‌اشتباه فکر کند صرفِ «راز و نیاز» یا «شکفتن» در غنچه تشخیص است، در حالی که تشخیصِ بارز و کامل در بیت «شبنم از روی برگ گل، برخاست / گفت: می‌خواهم آفتاب شوم» با «برخاست و گفت» نمود یافته است.

Question 4

پیام اصلی حکایت «اندرز پدر» از گلستان سعدی چیست؟

Accepted Answer

بزرگ‌ترین عیب، عیب‌جویی از دیگران است — «بزرگ‌ترین عیب، عیب‌جویی از دیگران است» درست است زیرا پدر سعدی او را به‌خاطر غرور و عیب‌جویی از دیگران سرزنش می‌کند و می‌گوید بهتر بود می‌خوابیدی تا اینکه در پوستین مردم بیفتی. «نماز شب و عبادت پدرانه اهمیت دارد» رد می‌شود چون پدر به عبادت پسر ایراد نمی‌گیرد، بلکه به نگاه تحقیرآمیز او اعتراض دارد. «عبادت ظاهری ارزش ندارد و باید همیشه بیدار بود» رد می‌شود زیرا حکایت عبادت ظاهری را نفی نمی‌کند، بلکه عیب‌جویی را نکوهش می‌کند. «پدران همواره حق دارند و باید بی‌چون‌وچرا پذیرفت» رد می‌شود چون حکایت بر محتوای سخن پدر تأکید دارد، نه صرفاً جایگاه پدر. تلهٔ تستی این سؤال این است که دانش‌آموز ممکن است با دیدن واژه‌های «نماز» و «بیداری» گمان کند پیام حکایت دربارهٔ اهمیت عبادت است، در حالی که نکتهٔ اصلی پرهیز از عیب‌جویی و غرور معنوی است.

Question 5

در کدام یک از بیت‌های زیر، شاعر از آرایهٔ تشخیص (شخصیت‌بخشی) استفاده نکرده است؟

Accepted Answer

هر یک از بچه‌ها به سویی رفت / و معلم دوباره تنها شد — «هر یک از بچه‌ها به سویی رفت / و معلم دوباره تنها شد» درست است زیرا در این بیت به پدیده‌ای غیرانسانی رفتار یا گفتار انسانی نسبت داده نشده است؛ «معلم» انسان است و «تنها شدن» او یک ویژگی طبیعی انسانی است، پس تشخیص در کار نیست. «شبنم از روی برگ گل، برخاست / گفت: می‌خواهم آفتاب شوم» رد می‌شود چون شبنم (یک پدیده طبیعی) برخاسته و سخن گفته (تشخیص). «غنچه هم گفت: گر چه دل تنگم / مثل لبخند، باز خواهم شد» رد می‌شود چون غنچه سخن گفته (تشخیص). «دانه آرام بر زمین غلتید / رفت و انشای کوچکش را خواند» رد می‌شود چون دانه انشا خوانده (تشخیص). تلهٔ تستی این سؤال این است که دانش‌آموز ممکن است «تنها شدن معلم» را نیز تشخیص بپندارد، در حالی که تشخیص فقط به دادن ویژگی‌های انسانی به غیرانسان گفته می‌شود.

نوع	کارکرد	نمونه
خبری	بیانِ یک واقعیت	«باغ و صحرا را تماشا می‌کردم.»
پرسشی	طرحِ سؤال	«آیا درختانِ سرسبز را دیدی؟»
امری	درخواست یا دستور	«به خالقِ این زیبایی‌ها بیندیش.»
عاطفی	بیانِ احساس، شگفتی، تأسف	«آرزوهایتان چه رنگین است!»

زیبایی آفرینش (هفتم)

خلاصه‌ی درسنامه

زیبایی آفرینش (هفتم)

زنگ آفرینش — شاعر و فضای شعر

سه بیتِ شاخص با تحلیلِ کامل

ترتیبِ آرزوها — یک نکتهٔ مهم

واژه‌های کلیدیِ شعر

آرایه‌های ادبیِ شعر — جمع‌بندی

حکایتِ «اندرزِ پدر» (سعدی، گلستان)

چشمهٔ معرفت — نویسنده و محور

دو عبارتِ شاخص با تحلیلِ کامل

واژه‌های کلیدیِ نثر

بیتِ پایانی — سعدی

دانشِ زبانی — جمله و انواعِ آن

هم‌خانواده‌های مهم

تله‌های رایج

یک قدم فراتر

نمونه سؤال

نمونه تست

مباحث مرتبط

ادامه‌ی این مبحث رو ببین