عربی دهم؛ درس ۵: شگفتی‌های آفرینش

عربی عمومی ۱ — درس ۵: هذا خَلْقُ اللّٰهِ

مسیر یادگیری

درس با دعوت به گردش در زمین و دیدنِ آغاز آفرینش شروع می‌شود. متن سپس چند نمونه از شگفتی‌های جانوران را کنار هم می‌گذارد: ماهی‌های نورانی، رفتار گربه با زخم، شناخت گیاهان دارویی، هشدار کلاغ، روغنِ بدن اردک و حرکت چشمِ آفتاب‌پرست و جغد. هدف، خواندنِ گزارش‌ها و فهم واژه‌ها در بافت است. در پایان، جملهٔ اسمیه و فعلیه و نقش‌های اصلی جمله را می‌آموزیم تا ترجمه دقیق‌تر شود.

آیهٔ آغازین و نگاهِ مشاهده‌گر

آیهٔ «قُلْ سيروا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ» می‌گوید: «بگو در زمین بگردید و بنگرید خداوند آفرینش را چگونه آغاز کرد.» دو فرمانِ «سيروا» و «فَانْظُروا» فقط حرکتِ جسمی را نمی‌خواهند؛ سفر و مشاهده را به اندیشیدن دربارهٔ آفرینش پیوند می‌دهند. پرسش‌های متن نیز همین نگاه را دنبال می‌کنند: چه چیزی دیده می‌شود، جانور چگونه از آن بهره می‌برد و دانستنِ این رفتار چه فایده‌ای دارد؟

نور در ژرفای اقیانوس

غواصانی که شبانه به ژرفای اقیانوس رفته‌اند، ماهی‌های نورانی و رنگارنگی دیده‌اند. نورهایی که از بدن بعضی ماهی‌ها بیرون می‌آید، تاریکی دریا را به منظره‌ای روشن تبدیل می‌کند و غواص می‌تواند از آن‌ها عکس بگیرد. دانشمندان کشف کرده‌اند این نور به باکتری‌های نورانیِ زیر چشمِ برخی ماهی‌ها مربوط است. متن سپس می‌پرسد آیا انسان روزی می‌تواند از این باکتری‌ها برای روشنایی شهرهای ساحلی بهره ببرد؛ این پرسش پیشنهادِ امکانِ استفاده است، نه گزارشِ اینکه چنین شهرهایی اکنون با آن روشن می‌شوند.

ضرب‌المثل «مَنْ طَلَبَ شَيْئاً وَجَدَّ وَجَدَ» یعنی «هرکس چیزی را بخواهد و در طلبش بکوشد، آن را می‌یابد.» این جمله نتیجهٔ اخلاقیِ متن است: مشاهده و پژوهش می‌توانند به شناخت و بهره‌برداریِ سودمند برسند.

جانوران و رفتارهای شگفت

زبانِ گربه در متن «سلاحی پزشکی و همیشگی» نامیده می‌شود: غده‌هایی مایعی پاک‌کننده ترشح می‌کنند و گربه زخم را چندبار می‌لیسد تا بهبود یابد. برخی پرندگان و جانوران نیز به غریزه گیاهان دارویی را می‌شناسند و برای پیشگیری از بیماری از آن‌ها استفاده می‌کنند؛ مشاهدهٔ چنین رفتاری به انسان سرنخی دربارهٔ خواص گیاهان می‌دهد.

متن می‌گوید بسیاری از جانوران علاوه بر راه‌های ویژهٔ ارتباطی، صداهایی برای ارتباط عمومی دارند. کلاغ با صدایی دیگر جانوران را از خطر آگاه می‌کند تا از ناحیهٔ خطر دور شوند؛ برای همین مانند جاسوسِ جنگل توصیف شده است. نزدیک دمِ اردک غده‌ای طبیعی وجود دارد که روغنی ویژه پخش می‌کند؛ این روغن بر بدن می‌نشیند و نمی‌گذارد آب بدنش را خیس کند.

آفتاب‌پرست چشم‌هایش را در جهت‌های متفاوت می‌چرخاند و می‌تواند هم‌زمان در دو جهت ببیند، بی‌آنکه سرش را حرکت دهد. چشم‌های جغد ثابت‌اند؛ متن می‌گوید جغد این محدودیت را با چرخاندن سر جبران می‌کند و می‌تواند سرش را تا دویست‌وهفتاد درجه بچرخاند، بی‌آنکه بدن را حرکت دهد. هنگام خواندن، تفاوتِ «حرکت چشم» و «حرکت سر» را نگه دارید.

واژگان در جمله

جملهٔ فعلیه و اسمیه

برای ترجمه، نخست به آغاز جمله نگاه کنید. جمله‌ای که با فعل آغاز می‌شود «فعلیه» است؛ نمونه: «يَغْفِرُ اللّٰهُ الذُّنوبَ» یعنی «خدا گناهان را می‌آمرزد.» فعل، کار یا حالت را می‌رساند؛ فاعل انجام‌دهنده یا دارندهٔ آن حالت است؛ و مفعول چیزی است که کار بر آن انجام می‌شود. در این نمونه، «يَغْفِرُ» فعل، «اللّٰهُ» فاعل و «الذُّنوبَ» مفعول است.

جمله‌ای که با اسم آغاز می‌شود «اسمیه» است؛ نمونه: «اللّٰهُ غافِرُ الذُّنوبِ» یعنی «خدا آمرزندهٔ گناهان است.» بخش نخست «مبتدا» و خبری که دربارهٔ آن می‌دهیم «خبر» است. در فارسی، این دو تقریباً به نهاد و گزاره نزدیک‌اند. جملهٔ «ثَمَرَةُ الْعِلْمِ إِخْلاصُ الْعَمَلِ» نیز اسمیه است: ثمرهٔ دانش، اخلاصِ عمل است.

گاهی نقشِ دستوریِ اسم‌ها در یکدیگر تو در توست: صفت، مضاف‌الیه و فاعل یا مفعول ممکن است کنار هم بیایند. برای ترجمهٔ این پایه کافی است نقشِ اصلیِ جمله را تشخیص دهید و رابطهٔ واژه‌ها را حفظ کنید؛ تشخیصِ اعراب و حرکتِ پایانی هدف ارزشیابی نیست.

پاسخ و توضیح تمرین‌های کتاب

درست یا نادرست دربارهٔ جانوران

کلاغ است که با صدای هشدار دیگر جانوران را از خطر دور می‌کند، نه زرافه. ماهی‌های نورانی تاریکی دریا را روشن می‌کنند. آفتاب‌پرست چشم‌هایش را در جهت‌های متفاوت می‌چرخاند، نه اینکه فقط در یک جهت ببیند. زبان گربه به‌واسطهٔ غده‌ها مایع پاک‌کننده دارد. در ژرفای اقیانوس جانوران آبزی زندگی می‌کنند و جغد سرش را برای جبران ثابت‌بودن چشم حرکت می‌دهد. هر گزاره را با جملهٔ مربوط در متن بسنجید و جزء نادرست را اصلاح کنید.

جمله‌سازی با نام جانوران

در تمرینِ اسم‌ها، «الْبَقَرَةُ» گاو، «الْحِرْباءُ» آفتاب‌پرست، «الطّاووسُ» طاووس، «الْغُرابُ» کلاغ، «الْكِلابُ» سگ‌ها و «الْبَطُّ» اردک‌هاست. برای نمونه: «الْبَقَرَةُ تُعْطي الْحَليبَ»؛ گاو شیر می‌دهد. «الْغُرابُ يُرْسِلُ أَخْبارَ الْغابَةِ»؛ کلاغ خبرهای جنگل را می‌رساند. در جملهٔ «الطّاووسُ طائِرٌ جَميلٌ» پرنده موضوع سخن، و «جَميلٌ» ویژگیِ آن است.

تشخیصِ جمله و اجزای آن

«يَأْكُلُ الْحَسَدُ الْحَسَناتِ» جملهٔ فعلیه است: فعل «يَأْكُلُ»، فاعل «الْحَسَدُ» و مفعول «الْحَسَناتِ»؛ سپس همان نیکی‌ها با آتش و هیزم مقایسه می‌شوند. «ما قَسَمَ اللّٰهُ شَيْئاً لِلْعِبادِ أَفْضَلَ مِنَ الْعَقْلِ» فعلیه است: خداوند چیزی بهتر از عقل برای بندگان قرار نداده است. «ثَمَرَةُ الْعِلْمِ إِخْلاصُ الْعَمَلِ» اسمیه است: مبتدا «ثَمَرَةُ الْعِلْمِ» و خبر «إِخْلاصُ الْعَمَلِ» است. نقش‌ها را برای فهم ترجمه پیدا کنید؛ حرکتِ پایانی را تحلیل نکنید.

گفت‌وگوی راننده و مسافر

مسافران می‌خواهند به مدائن بروند و از راننده فاصلهٔ بغداد تا آنجا را می‌پرسند؛ او فاصله را حدود سی‌وهفت کیلومتر می‌داند. علتِ سفر، زیارت آرامگاه سلمان فارسی و دیدنِ طاق کسری است. در مکالمه دربارهٔ چهار شهرِ زیارتیِ عراق نامِ کربلا، نجف، سامرا و کاظمین می‌آید. سلمان فارسی از یاران پیامبر معرفی می‌شود و اصالتش را به اصفهان نسبت می‌دهند؛ طاق کسری نیز یکی از کاخ‌های پادشاهان ساسانی معرفی می‌شود. «سائِق» راننده، «مَسافَة» فاصله و «زائر» زیارت‌کننده است.

جمع‌بندی معلم‌گونه

متن با مشاهدهٔ جانوران نشان می‌دهد طبیعت پر از سازگاری‌های گوناگون است؛ سپس جمله‌سازی به ما کمک می‌کند همین اطلاعات را دقیق‌تر بخوانیم. برای ترجمه، ابتدا فعل یا اسمِ آغازین را بشناسید، سپس فاعل/مبتدا و مفعول/خبر را از هم جدا کنید. واژه‌ها را در بافت معنی کنید و گزارشِ متن را از دانسته‌های بیرونی جدا نگه دارید.