گوارش و جذب مواد (علوم تجربی)

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«بندارۀ انتهای مری و بندارۀ داخلی مخرج از ماهیچۀ صاف، ولی بندارۀ خارجی مخرج و حلق از ماهیچۀ مخطط‌اند» پاسخ درست است زیرا بندارۀ انتهای مری و بندارۀ داخلی مخرج از ماهیچۀ صاف (غیرارادی)، و بندارۀ خارجی مخرج و حلق از ماهیچۀ مخطط (ارادی) ساخته شده‌اند. «بندارۀ انتهای مری و بندارۀ داخلی مخرج هر دو از ماهیچه مخطط‌اند» رد می‌شود زیرا این دو بنداره برعکس، از ماهیچۀ صاف (غیرارادی) تشکیل شده‌اند. «حلق و بندارۀ خارجی مخرج از ماهیچه صاف و غیرارادی ساخته شده‌اند» رد می‌شود زیرا این دو ساختار برعکس، از ماهیچۀ مخطط (ارادی) تشکیل شده‌اند. «همۀ بنداره‌های لولۀ گوارش از ماهیچۀ صاف و غیرارادی تشکیل شده‌اند» رد می‌شود زیرا بندارۀ خارجی مخرج و حلق استثنا هستند و از ماهیچۀ مخطط (ارادی) ساخته شده‌اند. تلهٔ تستی: دانش‌آموز ممکن است تصور کند نوع ماهیچهٔ همهٔ بنداره‌ها یکسان است یا حلق و بندارۀ خارجی مخرج را به اشتباه صاف بداند؛ باید دقیقاً به یاد داشت فقط بندارۀ خارجی مخرج و حلق مخطط‌اند و بقیه صاف‌اند.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«اختلال در جذب ویتامین $B_{12}$ و کاهش تولید گویچه‌های قرمز» پاسخ درست است، زیرا یاخته‌های کناری اسید کلریدریک و عامل داخلی ترشح می‌کنند؛ عامل داخلی برای ورود ویتامین B۱۲ به یاخته‌های رودۀ باریک ضروری است، پس تخریب این یاخته‌ها مستقیماً به کاهش جذب B۱۲ و کم‌خونی (کاهش گویچه‌های قرمز) می‌انجامد. «افزایش غیرطبیعی و بی‌ربط تولید گلیکوژن در کبد» نادرست است، زیرا تولید گلیکوژن در کبد به عملکرد یاخته‌های کناری معده مربوط نیست و پیامد مستقیم تخریب آن‌ها نیست. «ناتوانی کامل و مستقیم در گوارش چربی‌ها در دوازدهه» نادرست است، زیرا گوارش چربی در دوازدهه به صفرا و لیپاز لوزالمعده وابسته است، نه به یاخته‌های کناری معده؛ پس تخریب این یاخته‌ها ناتوانی کامل در گوارش چربی ایجاد نمی‌کند. «توقف کامل و بی‌ارتباط گوارش نشاسته در دهان» نادرست است، زیرا گوارش نشاسته در دهان به آمیلاز بزاقی وابسته است و ارتباطی به یاخته‌های کناری معده ندارد. تلهٔ تستی: این‌که پیامدهای تخریب یاخته‌های کناری را با نقش سایر بخش‌های گوارش (کبد، لوزالمعده، دهان) قاطی کنیم، در حالی‌ که پیامد مستقیم و مشخص‌شده در درسنامه فقط اختلال جذب B۱۲ و کم‌خونی است.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«آمیلاز، لیپاز، فسفولیپاز، تریپسین، کربوکسی‌پپتیداز و نوکلئاز در شیرۀ لوزالمعده وجود دارند و نقش مهمی در گوارش کربوهیدرات، چربی، پروتئین و اسید نوکلئیک دارند» پاسخ درست است، زیرا شیرۀ لوزالمعده شامل آمیلاز، لیپاز، فسفولیپاز، تریپسین، کربوکسی‌پپتیداز و نوکلئاز است که هرکدام در گوارش کربوهیدرات، چربی، پروتئین یا اسید نوکلئیک نقش دارند. «آمیلاز، لیپاز، تریپسین، کربوکسی‌پپتیداز و نوکلئاز از پانکراس ترشح می‌شوند و همگی ابتدا به صورت پیش‌ساز غیرفعال به دوازدهه می‌رسند» نادرست است، زیرا همۀ این آنزیم‌ها به‌صورت پیش‌ساز غیرفعال ترشح نمی‌شوند؛ آمیلاز و لیپاز نیازی به فعال‌سازی از حالت پیش‌ساز ندارند، برخلاف پروتئازهایی مانند تریپسین. «پانکراس فقط آنزیم‌های گوارش پروتئین را ترشح می‌کند و هیچ نقشی در گوارش چربی و کربوهیدرات ندارد» نادرست است، زیرا لوزالمعده تنها آنزیم‌های گوارش پروتئین را ترشح نمی‌کند؛ آمیلاز و لیپاز و فسفولیپاز و نوکلئاز نقش‌های دیگری در گوارش کربوهیدرات، چربی و اسید نوکلئیک دارند. «آنزیم‌های لوزالمعده مستقیماً وارد خون شده و سپس در روده آزاد می‌شوند» نادرست است، زیرا آنزیم‌های لوزالمعده مستقیماً وارد خون نمی‌شوند؛ آن‌ها همراه بیکربنات به دوازدهه ریخته می‌شوند. تلهٔ تستی: تعمیم نادرست این‌که چون بعضی آنزیم‌های لوزالمعده (پروتئازها) به‌صورت پیش‌ساز غیرفعال ترشح می‌شوند، همۀ آنزیم‌های آن (مثل آمیلاز و لیپاز) هم باید همین‌طور باشند.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«تنظیم عصبی سریع و موضعی، تنظیم هورمونی کندتر ولی پایدارتر است؛ گاسترین و سکرتین در آن نقش دارند» پاسخ درست است، زیرا تنظیم عصبی سریع و موضعی است، در حالی که تنظیم هورمونی کندتر ولی پایدارتر است؛ گاسترین و سکرتین نمونه‌هایی از این تنظیم هورمونی‌اند. «تنظیم عصبی فقط شامل شبکه‌های دیوارۀ لوله است و هورمون‌ها دخیل نیستند» نادرست است، زیرا تنظیم عصبی محدود به شبکه‌های دیوارۀ لوله نیست و هورمون‌ها هم در تنظیم دستگاه گوارش دخیل‌اند؛ این گزینه نقش هورمون‌ها را نادیده می‌گیرد. «تنظیم هورمونی تنها در معده رخ می‌دهد و بقیۀ لوله فقط عصبی است» نادرست است، زیرا تنظیم هورمونی فقط در معده رخ نمی‌دهد؛ سکرتین در دوازدهه ترشح می‌شود و نشان می‌دهد بقیۀ لوله هم تنظیم هورمونی دارد. «تنظیم عصبی و هورمونی کاملاً مستقل از هم‌اند و هرگز بر هم اثر نمی‌گذارند» نادرست است، زیرا تنظیم عصبی و هورمونی کاملاً مستقل از هم نیستند؛ این دو مکمل یکدیگرند و بر هم اثر می‌گذارند. تلهٔ تستی: این باور که تنظیم عصبی و هورمونی دو سیستم کاملاً جدا و بی‌ارتباط‌اند، در حالی‌که در واقع مکمل هم هستند و تفاوت اصلی آن‌ها در سرعت و ماندگاری اثر است، نه در استقلال کامل از یکدیگر.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«تخریب یاخته‌های کناری معده و اختلال در ترشح عامل داخلی» درست است، چون یاخته‌های کناری معده عامل داخلی ترشح می‌کنند که برای جذب ویتامین $B_{12}$ در رودۀ باریک ضروری است؛ تخریب این یاخته‌ها به کمبود عامل داخلی و در نتیجه کم‌خونی خطرناک می‌انجامد. «تخریب یاخته‌های سطحی پوششی معده و کاهش ترشح موسین» رد می‌شود چون یاخته‌های سطحی پوششی معده موسین و بیکربنات ترشح می‌کنند نه عامل داخلی، و این مسیر ارتباطی با جذب $B_{12}$ ندارد. «کاهش فعالیت آمیلاز بزاق و اختلال در گوارش نشاسته» رد می‌شود چون آمیلاز بزاق فقط در گوارش نشاسته نقش دارد و هیچ ارتباطی با عامل داخلی یا جذب ویتامین $B_{12}$ ندارد. «قطع کامل ترشح گاسترین از دوازدهه» رد می‌شود چون گاسترین اصلاً از دوازدهه ترشح نمی‌شود (محل ترشح آن معده است) و نقشی در جذب $B_{12}$ ندارد؛ هورمون ترشح‌شونده از دوازدهه سکرتین است. تلهٔ تستی: این سؤال قصد دارد خلط یاختۀ کناری معده (ترشح‌کنندۀ عامل داخلی) با یاختۀ سطحی پوششی (ترشح‌کنندۀ موسین) و نیز جابه‌جایی محل ترشح گاسترین (معده) با دوازدهه را آشکار کند.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«دهان، سیرابی، نشخوار، نگاری، هزارلا، شیردان» درست است، چون مسیر غذا در نشخوارکنندگان دقیقاً چنین است: غذا سریع بلعیده و وارد سیرابی می‌شود، سپس برای نشخوار به دهان برمی‌گردد، بعد وارد نگاری می‌شود تا میکروب‌ها سلولز را تجزیه کنند، سپس در هزارلا آب‌گیری می‌شود و در نهایت به شیردان (معدۀ واقعی) می‌رسد. «دهان، نگاری، سیرابی، هزارلا، شیردان» رد می‌شود چون ترتیب سیرابی و نگاری را جابه‌جا کرده و مرحلۀ نشخوار (بازگشت غذا به دهان) را حذف کرده است، در حالی که سیرابی پیش از نگاری است و نشخوار بین این دو رخ می‌دهد. «دهان، هزارلا، نشخوار، نگاری، سیرابی، شیردان» رد می‌شود چون ترتیب اجزای معدۀ چهارقسمتی را کاملاً وارونه آورده است؛ توالی درست سیرابی سپس نگاری سپس هزارلا و در پایان شیردان است. «دهان، شیردان، نشخوار، سیرابی، نگاری» رد می‌شود چون شیردان (معدۀ واقعی) آخرین بخش مسیر است، نه اولین بخش پس از دهان، و ترتیب کلی اجزا را به هم ریخته است. تلهٔ تستی: این سؤال قصد دارد جابه‌جایی ترتیب چهار بخش معدۀ نشخوارکنندگان (سیرابی، نگاری، هزارلا، شیردان) و محل رخ‌دادن نشخوار را آشکار کند.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«لایۀ بیرونی: صفاق، لایۀ زیرمخاط: بافت پیوندی سست همراه با شبکۀ عصبی» درست است، چون لایۀ بیرونی بخشی از صفاق است و لایۀ زیرمخاط از بافت پیوندی سست به همراه شبکۀ عصبی تشکیل شده است. «لایۀ ماهیچه‌ای: فقط طولی، بدون هیچ لایۀ حلقوی در همه بخش‌ها» رد می‌شود چون لایۀ ماهیچه‌ای معمولاً از دو لایه (حلقوی و طولی) و در معده از سه لایه (حلقوی، طولی و مورّب) تشکیل شده، نه فقط طولی. «لایۀ مخاط: فقط بافت ماهیچه‌ای صاف بدون یاختۀ پوششی» رد می‌شود چون مخاط از بافت پوششی تشکیل شده که وظیفۀ جذب و ترشح دارد، نه بافت ماهیچه‌ای صاف. «زیرمخاط: فقط در معده وجود دارد و در بقیه غایب است» رد می‌شود چون طبق ساختار عمومی دیوارۀ لولۀ گوارش، لایۀ زیرمخاط در سرتاسر لوله وجود دارد و اختصاصی به معده نیست. تلهٔ تستی: این سؤال قصد دارد جابه‌جایی ویژگی‌های لایه‌های چهارگانۀ دیوارۀ لولۀ گوارش (بیرونی، ماهیچه‌ای، زیرمخاط، مخاط) با یکدیگر را آشکار کند.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«جذب لیپیدها از مویرگ لنفی پرز و افزایش خطر تنگ شدن سرخرگ‌ها در چاقی» درست است، چون در انسان لیپیدها از مویرگ لنفی پرز جذب می‌شوند و از طرفی چاقی با افزایش LDL و رسوب کلسترول باعث افزایش خطر تنگ شدن سرخرگ‌ها می‌شود. «وجود سنگدان در انسان و افزایش خطر کم‌خونی» رد می‌شود چون انسان اصلاً سنگدان ندارد؛ سنگدان ساختاری اختصاصی پرندۀ دانه‌خوار است، نه دستگاه گوارش انسان. «وجود دانه‌چین در مری و افزایش خطر کمبود ویتامین K» رد می‌شود چون دانه‌چین در انسان وجود ندارد و مختص جاندارانی مانند ملخ و پرنده است؛ ضمناً کمبود ویتامین K ارتباطی با این ساختار ندارد. «وجود شیردان مجزا و کاهش خطر دیابت نوع ۲» رد می‌شود چون شیردان بخشی از معدۀ چهارقسمتی نشخوارکنندگان است و در انسان وجود ندارد؛ ضمناً چاقی خطر دیابت نوع ۲ را افزایش می‌دهد نه کاهش. تلهٔ تستی: این سؤال قصد دارد نسبت دادن ساختارهای گوارشی اختصاصی جانوران دیگر (سنگدان، دانه‌چین، شیردان) به انسان را آشکار کند و هم‌زمان رابطۀ درست چاقی و بیماری‌های قلبی-عروقی را بسنجد.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«گوارش مواد طبیعی است اما سطح جذب شدیداً کاهش می‌یابد و سوءجذب رخ می‌دهد» پاسخ درست است، زیرا پرزها و ریزپرزها سطح تماس رودۀ باریک را برای جذب چند برابر می‌کنند؛ با تخریب آن‌ها (مثل سلیاک) با اینکه گوارش نسبتاً طبیعی می‌ماند، سطح جذب به‌شدت افت می‌کند و سوءجذب رخ می‌دهد. «گوارش مواد در دوازدهه کاملاً متوقف می‌شود ولی جذب تغییری نمی‌کند» رد می‌شود، زیرا چون صفرا و شیرۀ پانکراس طبیعی ترشح می‌شوند، گوارش شیمیایی متوقف نمی‌شود؛ آنچه مختل می‌شود جذب است نه گوارش. «ترشح صفرا و پانکراس افزایش می‌یابد ولی مقدار جذب ثابت می‌ماند» رد می‌شود، زیرا متن سؤال ترشح طبیعی صفرا و شیرۀ پانکراس را بیان کرده، نه افزایش آن؛ و جذب نیز ثابت نمی‌ماند بلکه به‌دلیل تخریب پرز و ریزپرز به‌شدت کاهش می‌یابد. «رودۀ بزرگ پرزهای جدید می‌سازد و جای روده باریک را در جذب می‌گیرد» رد می‌شود، زیرا رودۀ بزرگ فاقد پرز است و نمی‌تواند نقش جذبی رودۀ باریک را جبران کند یا پرز جدید بسازد. تله‌ی تستی: خلط بین «گوارش» و «جذب» است؛ دانش‌آموز ممکن است تصور کند تخریب پرز و ریزپرز روی گوارش شیمیایی هم اثر می‌گذارد، در حالی‌که این ساختارها فقط سطح جذب را تأمین می‌کنند و گوارش (که به آنزیم و صفرا وابسته است) دست‌نخورده باقی می‌ماند.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«در دوازدهه ترشح می‌شود و تریپسینوژن را به تریپسین فعال تبدیل می‌کند» درست است؛ آنزیم‌های پانکراس در رودۀ باریک فعال می‌شوند؛ انتروکیناز آنزیمی از مخاط دوازدهه است که تریپسینوژن را به تریپسین فعال تبدیل می‌کند و این زنجیرهٔ فعال‌سازی را در همان‌جا آغاز می‌کند. «در معده ترشح می‌شود و پپسین را فعال می‌کند» رد می‌شود؛ فعال‌سازی پپسینوژن در معده به‌وسیلهٔ اسید کلریدریک انجام می‌شود، نه انتروکیناز که در دوازدهه عمل می‌کند. «در پانکراس ساخته می‌شود و لیپاز را مهار می‌کند» رد می‌شود؛ انتروکیناز در مخاط دوازدهه ترشح می‌شود، نه در پانکراس، و نقش آن فعال‌سازی تریپسینوژن است، نه مهار لیپاز. «در رودۀ بزرگ ترشح می‌شود و گوارش سلولز را ممکن می‌کند» رد می‌شود؛ انتروکیناز در دوازدهه عمل می‌کند و ارتباطی با رودۀ بزرگ یا گوارش سلولز ندارد؛ انسان آنزیم گوارش سلولز اصلاً ندارد. تلهٔ تستی: این سؤال قصد دارد جای فعال‌سازی آنزیم‌های پروتئولیتیک را روشن کند؛ دانش‌آموزان گاهی فعال‌سازی پپسینوژن در معده را با فعال‌سازی تریپسینوژن در دوازدهه اشتباه می‌گیرند.