تنظیم شیمیایی بدن (دستگاه درونریز)
پیک شیمیایی و انواع غدد
پیک شیمیایی: مولکولی که پیام را از یک یاخته به یاختهی دیگر منتقل میکند. یاختهی هدف با گیرندهی اختصاصی (از جنس پروتئین) پیک را میشناسد — اختصاصی بودن گیرنده = اختصاصی بودن پاسخ. پیک فقط بر یاختهای اثر میگذارد که گیرندهی آن را داشته باشد.
| نوع پیک | مسافت | مثال |
|---|---|---|
| کوتاهبرد | بین یاختههای مجاور | ناقل عصبی |
| دوربرد | وارد خون، فاصله دور | هورمون |
نکته کنکوری: گاهی یاختههای عصبی هم هورمون ترشح میکنند (مثل بخش پسین هیپوفیز) — در این صورت پیک، هورمون است نه ناقل عصبی.
غدد: درونریز (ترشح مستقیم به خون، بدون مجرا) در برابر برونریز (با مجرا، مثل غدد عرق و بزاق). نکته کنکوری: لوزالمعده هم درونریز (جزایر لانگرهانس) هم برونریز (آنزیمهای گوارشی) دارد — تعریف غدهی درونریز = بدون مجرا.
هیپوفیز — سه بخش
اندازهی یک نخود، متصل به هیپوتالاموس از طریق ساقه، در گودی کف جمجمه؛ سه بخش پیشین، میانی، پسین.
پیشین: تحت تنظیم هیپوتالاموس (از طریق رگهای خونی، با هورمونهای آزادکننده/مهارکننده).
| هورمون | هدف | اثر |
|---|---|---|
| GH (رشد) | استخوانها، بافتها | افزایش قد و رشد |
| پرولاکتین | غدد شیری | تولید شیر پس از زایمان |
| TSH | تیروئید | تحریک فعالیت تیروئید |
| هورمون محرک فوقکلیه | فوقکلیه | تحریک قشر فوقکلیه |
| FSH و LH | غدد جنسی | تنظیم تخمدان و بیضه |
نکته کنکوری: هیپوتالاموس = «رئیس هیپوفیز»، هیپوفیز = «رئیس سایر غدد». هورمون رشد باعث تقسیم یاختههای غضروفی در صفحات رشد (نزدیک انتهای استخوانهای دراز) میشود؛ بعد از بلوغ صفحات رشد به استخوان تبدیل میشوند (بسته میشوند) و قد دیگر افزایش نمییابد. قد = ژنتیک + محیط (تغذیه، ورزش، استرس).
میانی: در انسان عملکردش شناخته نشده؛ در ماهیها و دوزیستان باعث تیرهشدن یاختههای پوست میشود.
پسین: هیچ هورمونی نمیسازد — فقط ADH (ضدادرار) و اکسیتوسین ساختهشده در هیپوتالاموس را ذخیره و ترشح میکند.
تیروئید و پاراتیروئید
و (مشتق از تیروزین + ید) میزان تجزیهی گلوکز و انرژی را در همهی یاختهها تنظیم میکنند؛ در یاختههای هدف به فعالتر تبدیل میشود. برای رشد دستگاه عصبی جنین و کودک ضروریاند — کمبود آنها باعث عقبماندگی ذهنی و جسمی میشود.
گواتر: کمبود ید در غذا → کاهش ساخت هورمون تیروئید → هیپوفیز TSH بیشتری ترشح میکند → تیروئید بیشتر فعال و بزرگ میشود. در مناطق کوهستانی و دور از دریا شایعتر است؛ نمکهای یددار راه پیشگیری اصلی هستند.
کلسیتونین (وقتی کلسیم خون بالا رود ترشح میشود) کلسیم خون را کاهش میدهد؛ PTH (پاراتیروئید، در پاسخ به کاهش کلسیم خون) کلسیم را از استخوان آزاد میکند، بازجذب کلیوی کلسیم را افزایش میدهد و ویتامین D را فعال میکند — این دو هورمون آنتاگونیست هم هستند.
فوقکلیه
بخش مرکزی (ساختار عصبی) در تنش کوتاهمدت فعال میشود؛ آدرنالین و نوراپینفرین ترشح میکند: افزایش ضربان قلب، فشار خون، گلوکز خون، گشادشدن نایژهها — آمادهی پاسخ «جنگ یا گریز».
بخش قشری به تنش طولانیمدت پاسخ میدهد: کورتیزول (افزایش گلوکز خون، تضعیف ایمنی در تنش طولانی)، آلدوسترون (افزایش بازجذب سدیم و آب از کلیه → افزایش فشار خون)، و هورمونهای جنسی.
لوزالمعده و دیابت
جزایر لانگرهانس: انسولین (با افزایش گلوکز خون ترشح میشود؛ ورود گلوکز به یاختهها و ساخت گلیکوژن در کبد → کاهش قند خون) و گلوکاگون (با کاهش گلوکز ترشح میشود؛ تجزیهی گلیکوژن → افزایش قند خون) — آنتاگونیست هم؛ تنظیم قند خون یک نمونهی بازخورد منفی است.
| دیابت نوع یک | دیابت نوع دو | |
|---|---|---|
| علت | بیماری خودایمنی — تخریب یاختههای انسولینساز | انسولین کافی هست اما گیرندهها پاسخ نمیدهند |
| سن شروع | معمولاً کودکی/نوجوانی | معمولاً بعد از ۴۰ سالگی |
| عوامل | خودایمنی | چاقی، بیتحرکی، زمینهی ژنتیکی |
| درمان | تزریق انسولین | تغییر سبک زندگی، دارو |
عوارض دیابت کنترلنشده: تجزیهی چربیها (محصولات اسیدی → اغما)، تجزیهی پروتئینها (کاهش مقاومت بدن)، ترمیم ضعیف زخم.
سایر غدد و بازخورد
اپیفیز (ملاتونین — تنظیم ریتم شبانهروزی؛ شب حداکثر، ظهر حداقل؛ نور کاهش میدهد) و تیموس (تیموسین — تمایز لنفوسیتها).
هورمونها در مقادیر بسیار کم ترشح میشوند اما اثرات قابلملاحظه دارند. اکثر هورمونها با بازخورد منفی تنظیم میشوند (افزایش هورمون → کاهش ترشح آن) — مثل محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-تیروئید. بازخورد مثبت نادر است (مثل اکسیتوسین در زایمان).
فرومونها (بین افراد یک گونه، برخلاف هورمون که درون یک فرد است) در هشدار خطر (زنبور عسل)، جذب جفت، تعیین قلمرو و ردیابی غذا در جانوران نقش دارند.