گفتار ۱: تولیدمثل غیرجنسی
در تولیدمثل غیرجنسی، گیاه بدون گامت و لقاح از بخش‌های رویشیِ خودش (ساقه، ریشه، برگ) نسلِ تازه می‌سازد. چون آمیزشی در کار نیست، همهٔ گیاهانِ حاصل کپیِ ژنتیکیِ گیاهِ مادرند؛ یعنی کلون‌اند.
روش‌های تکثیر رویشی:
- قلمه زدن: قطعه‌ای از ساقه در آب یا خاک ریشه می‌دهد (انگور، رز).
- پیوند زدن: پیوندک (شاخه‌ای با میوهٔ مطلوب) را روی پایه (گیاهِ مقاوم) می‌نشانند؛ این دو ژنتیکاً متفاوت‌اند: پایه مقاومت می‌دهد، پیوندک کیفیتِ میوه.
- خوابانیدن: شاخه را در خاک خم می‌کنند تا ریشه بدهد، بعد جدا می‌شود.
ساقه‌های تخصص‌یافته: ریزوم (زیرزمینیِ افقی، زنبق)، غده (زیرزمینیِ متورمِ پرذخیره، سیب‌زمینی)، پیاز (ساقهٔ بسیار کوتاهِ بشقابی با برگ‌های ذخیره‌ایِ ضخیم دورش، مثلِ لاله) و ساقهٔ رونده (توت‌فرنگی). وجهِ مشترکشان یاخته‌های مریستمیِ نگه‌داشته‌شده در گره‌هاست که گیاهِ تازه از همان‌جا می‌روید.
تلهٔ پرتکرار: شلغم ریشهٔ متورم است و سیب‌زمینی ساقهٔ متورمِ زیرزمینی.
کشت بافت: قطعه‌ای از بافتِ گیاه را در محیطِ کشتِ استریل می‌گذارند؛ یاخته‌ها با رشتمان تودهٔ تمایزنیافته‌ای به نامِ کال می‌سازند. کال در شرایطِ مناسب تمایز می‌یابد و گیاهِ کامل می‌شود؛ نتیجه، تولیدِ انبوهِ گیاهانِ ژنتیکاً یکسان است.
گفتار ۲: تولیدمثل جنسی
گل اندامِ تخصص‌یافتهٔ تولیدمثلِ جنسی است و چهار حلقه دارد که از بیرون به داخل چیده شده‌اند:
ادامهٔ فرمول را افقی ببینپرچم از میله و بساک (محلِ ساختِ دانهٔ گرده) ساخته شده و مادگی از کلاله (گیرندهٔ گرده)، خامه و تخمدان (جایگاهِ تخمک)؛ مادگی خود از یک یا چند برچه درست می‌شود.
دو دسته‌بندیِ جدا که نباید قاطی شوند: گل کامل یعنی هر چهار حلقه را دارد (در برابرِ ناکامل)، ولی گل دوجنسی یعنی هم پرچم دارد هم مادگی (در برابرِ تک‌جنسی مثلِ کدو و ذرت).
ساخته شدن یاخته‌های جنسی. کلیدِ کلِ این بخش یک جمله است: کاستمان (میوز) فقط یک‌بار رخ می‌دهد و باقیِ تقسیم‌ها رشتمان (میتوز) هستند. دیوارهٔ بساک و دیوارهٔ تخمدان هم مثلِ بقیهٔ گل، پیکری و ادامهٔ فرمول را افقی ببین‌اند.
- دانهٔ گرده: یاختهٔ مادرِ گرده (ادامهٔ فرمول را افقی ببین) با کاستمان چهار ریزهاگِ ادامهٔ فرمول را افقی ببین می‌سازد؛ هر ریزهاگ با یک رشتمانِ نامساوی به دانهٔ گردهٔ رسیده تبدیل می‌شود که فقط ۲ یاخته دارد: یاختهٔ رویشی (بزرگ‌تر، بعداً لولهٔ گرده را می‌سازد) و یاختهٔ زایشی (کوچک‌تر، با یک رشتمانِ دیگر ۲ زامه می‌دهد).
- کیسهٔ رویانی: یاختهٔ مادرِ هاگ (ادامهٔ فرمول را افقی ببین) با کاستمان چهار یاختهٔ ادامهٔ فرمول را افقی ببین می‌دهد؛ سه‌تا از بین می‌روند و یاختهٔ باقی‌مانده با سه رشتمانِ پیاپی کیسهٔ رویانیِ ۷یاخته‌ای و ۸هسته‌ای می‌سازد: ۱ یاختهٔ تخم‌زا و ۲ یاختهٔ همراه نزدیکِ میکروپیل (روزنهٔ ورودیِ لولهٔ گرده)، ۱ یاختهٔ مرکزیِ دوهسته‌ای در میانه، و ۳ پادیاخته در انتهایِ مقابل.
نکتهٔ ژنتیکی: چون هر ۸ هستهٔ کیسهٔ رویانی از یک یاختهٔ هاپلوئیدِ واحد آمده‌اند، ژنوتیپشان یکسان است؛ پس هستهٔ قطبی همان اللِ یاختهٔ تخم‌زاست.
گرده‌افشانی یعنی رسیدنِ گرده از بساک به کلاله و با لقاح یکی نیست. اگر گرده روی کلالهٔ همان گل بنشیند خودگرده‌افشانی و اگر به گلِ دیگری برسد دگرگرده‌افشانی است (تنوعِ ژنتیکیِ بیشتر). عاملِ انتقال حشره است (گلِ رنگارنگ، معطر و شهددار)، باد (گلِ کوچک و بی‌شهد با گردهٔ فراوان) یا خفاش.
لقاح مضاعف، ویژگیِ انحصاریِ نهان‌دانگان، یعنی دو ادغامِ هم‌زمان در یک تخمک:
- زامهٔ ۱ + یاختهٔ تخم‌زا ← تخمِ اصلی (ادامهٔ فرمول را افقی ببین) ← رویان
- زامهٔ ۲ + یاختهٔ مرکزیِ دوهسته‌ای ← تخمِ ضمیمه (ادامهٔ فرمول را افقی ببین) ← آندوسپرم (درون‌دانه) = ذخیرهٔ غذایی
یاخته‌های همراه و پادیاخته‌ها در لقاح شرکت نمی‌کنند و ادامهٔ فرمول را افقی ببین می‌مانند.
گفتار ۳: از یاختهٔ تخم تا گیاه
اولین تقسیمِ تخمِ اصلی نامساوی است و دو یاخته با دو سرنوشتِ متفاوت می‌دهد: یاختهٔ قاعده‌ای که سوسپانسور را می‌سازد (طنابی که رویان را به بافتِ مادری وصل و تغذیه می‌کند و هرگز جزوِ رویانِ نهایی نیست) و یاختهٔ انتهایی که رویانِ واقعی از آن ساخته می‌شود.
اجزای دانه: پوستهٔ دانه (از پوستهٔ تخمک)، رویان (ریشه و ساقهٔ رویانی و لپه) و ذخیرهٔ غذایی (آندوسپرم یا لپه).
نقشِ لپه فرق می‌کند: در تک‌لپه‌ای‌ها مثلِ ذرت آندوسپرم می‌ماند و لپه غذا را از آن به رویان می‌رساند؛ در دولپه‌ای‌ها مثلِ لوبیا آندوسپرم جذبِ لپه شده و لپهٔ بزرگ انبارِ غذاست.
رویش دانه به آب، اکسیژن و دمای مناسب نیاز دارد، ولی این شرط همیشه کافی نیست: دانه‌های دارای خواب باید اول دوره‌ای از سرما یا رطوبت را بگذرانند. در غلات، رویان هورمونِ جیبرلین ترشح می‌کند و لایهٔ آلورون با دریافتِ آن آنزیم‌هایی مثلِ آمیلاز می‌سازد تا نشاستهٔ آندوسپرم به قند بشکند. جای سازنده و گیرنده را عوض نکنید: جیبرلین از رویان می‌آید، نه از آلورون. رویش یا روزمینی است (لپه‌ها بیرون می‌آیند، لوبیا) یا زیرزمینی (لپه‌ها در خاک می‌مانند، ذرت).
میوه پس از لقاح از رشدِ تخمدان ساخته می‌شود (میوهٔ حقیقی: هلو، گیلاس)، ولی اگر بخشِ دیگری مثلِ نهنج رشد کند میوهٔ کاذب است (سیب، توت‌فرنگی). پراکنشِ میوه و دانه با جانور (گوشتی و رنگین یا چنگک‌دار)، باد (قاصدک) یا آب (نارگیل) انجام می‌شود. بدونِ لقاح دانه‌ای ساخته نمی‌شود و با هورمون‌های تنظیم‌کنندهٔ رشد می‌توان میوهٔ بدونِ دانه گرفت.
طول عمر: یک‌ساله (گندم)، دوساله که سالِ اول ذخیره می‌کند و سالِ دوم گل می‌دهد (شلغم، چغندر) و چندساله که هر سال گل و دانه می‌دهد (درختان).