گفتار ۱: دستگاه تولیدمثل در مرد
دستگاه تولیدمثل مرد شامل بیضه (تولید زامه و تستوسترون)، برخاگ (بلوغ و ذخیرهٔ زامه)، مجرای زامهبر، و غدههای ترشحی (کیسهٔ منی، پروستات، غدهٔ پیازی میزراهی) است که با هم مایع منی را میسازند. بیضهها در کیسهٔ بیضه، حدود ۳ درجه پایینتر از دمای بدن قرار دارند؛ همین دمای پایینتر برای زامهسازی درست ضروری است و دمای بالا میتواند به عقیمی بینجامد.
زامهسازی (اسپرماتوژنز): زامهزا (دولادی) با رشتمان تکثیر میشود؛ یاختهٔ مام اولیه با کاستمان به یاختهٔ مام ثانویه و سپس زامیاختک (هر دو تکلادی) تبدیل میشود و سرانجام با تمایز به زامه میرسد. از هر یاختهٔ مام اولیه، با تقسیم سیتوپلاسمی مساوی، ۴ زامه تولید میشود. یاختههای سرتولی در دیوارهٔ لولههای زامهساز از زامهها پشتیبانی میکنند و یاختههای بینابینی تستوسترون ترشح میکنند. زامه از سه بخش تشکیل شده: سر (هستهٔ فشرده + آکروزوم آنزیمی برای هضم لایههای تخمک)، تنه (راکیزههای تأمینکنندهٔ انرژی حرکت) و دم یا تاژک.
تنظیم هورمونی: هیپوتالاموس با هورمون آزادکننده، هیپوفیز پیشین را به ترشح و وامیدارد؛ روی یاختههای سرتولی اثر میکند و زامهسازی را تسهیل میکند، یاختههای بینابینی را به ترشح تستوسترون وامیدارد. تستوسترون با بازخورد منفی روی هیپوتالاموس و هیپوفیز، ترشح این دو هورمون را کنترل میکند.
گفتار ۲: دستگاه تولیدمثل در زن
اجزای اصلی شامل تخمدان (تولید تخمک و هورمونهای استروژن و پروژسترون)، لولهٔ رحم (محل لقاح و انتقال تخمک)، رحم (محل رشد جنین) و واژن است. هر نوزاد دختر حدود یک میلیون یاختهٔ مام دارد که هر یک در انبانکی (فولیکول) جای گرفته؛ تعداد انبانکها پس از تولد افزایش نمییابد و با گذر زمان کاهش مییابد.
تخمکزایی (اووژنز): برخلاف زامهسازی، تقسیم سیتوپلاسم در اینجا نامساوی است تا بیشترین سیتوپلاسم برای تخمک حفظ شود؛ از هر یاختهٔ مام اولیه فقط ۱ تخمک و ۳ جسم قطبی تولید میشود. کاستمان ۱ در دوران جنینی آغاز میشود اما متوقف میماند و با بلوغ ادامه مییابد؛ یاختهٔ مام ثانویه در تخمکگذاری از تخمدان خارج میشود و کاستمان ۲ فقط در صورت لقاح کامل میشود.
چرخهٔ جنسی زن دو چرخهٔ بههموابسته دارد: چرخهٔ تخمدانی (رشد انبانک با همراه با ترشح استروژن، تخمکگذاری با جهش ناگهانی ، سپس تشکیل جسم زرد که استروژن و پروژسترون ترشح میکند) و چرخهٔ رحمی (قاعدگی، رشد و آمادهسازی دیوارهٔ رحم برای لانهگزینی احتمالی). نزدیک تخمکگذاری، افزایش استروژن باعث بازخورد مثبت روی ترشح میشود — تنها نمونهٔ بازخورد مثبت در تنظیم هورمونی تولیدمثل. اگر لقاح رخ ندهد، جسم زرد تحلیل میرود، هورمونها کاهش مییابند و قاعدگی آغاز میشود؛ اگر بارداری رخ دهد، جسم زرد را فعال نگه میدارد. یائسگی معمولاً بین ۴۵ تا ۵۰ سالگی، با از کار افتادن تخمدانها رخ میدهد.
گفتار ۳: رشد و نمو جنین
لقاح در لولهٔ رحم انجام میشود، نه در رحم: زامه از دو لایهٔ اطراف یاختهٔ مام ثانویه با کمک آنزیمهای آکروزوم عبور میکند، غشایش با غشای یاخته ادغام و هستهاش وارد سیتوپلاسم میشود؛ سپس جدار لقاحی تشکیل میشود که از ورود زامههای دیگر جلوگیری میکند (مانع پلیاسپرمی) و کاستمان ۲ کامل میشود. در نهایت هستهٔ تخمک و زامه ادغام و تخم () تشکیل میشود.
تخم با رشتمان به مورولا (تودهٔ توپر) و سپس بلاستوسیست (تودهٔ توخالی با حفرهٔ مایع) تبدیل میشود. تروفوبلاست، لایهٔ بیرونی بلاستوسیست، شامهزه و جفت میسازد و تودهٔ درونی به یاختههای بنیادی جنین تبدیل میشود. حدود روز ۲۰ تا ۲۱ پس از لقاح، بلاستوسیست با ترشح آنزیم در دیوارهٔ رحم لانهگزینی میکند.
شامهزه هورمون ترشح میکند که جسم زرد را حفظ میکند و اساس تستهای بارداری است. جفت رابط جنین و مادر از طریق بند ناف است، اما خون آنها مخلوط نمیشود؛ جفت فیلتر کاملی هم نیست — علاوه بر اکسیژن، مواد مغذی و پادتن، مواد مضری مثل نیکوتین، الکل و برخی داروها هم از آن عبور میکنند. جنین طی ماههای بارداری رشد تدریجی دارد و در انتهای ماه نهم توانایی زندگی مستقل مییابد.
در زایمان، فشار سر جنین به دهانهٔ رحم باعث ترشح اکسیتوسین از هیپوفیز پسین میشود که با بازخورد مثبت، انقباض رحم را تشدید میکند تا جنین و جفت خارج شوند؛ همین هورمون در شیردهی نیز با بازخورد مثبت عمل میکند. دوقلوهای همسان از جدایی یک تخم (ژنتیک یکسان) و دوقلوهای ناهمسان از لقاح دو تخمک با دو زامهٔ جدا بهوجود میآیند.
گفتار ۴: تولیدمثل در جانوران
آبزیان مانند ماهیها و دوزیستان معمولاً لقاح خارجی دارند: گامتهای فراوان در آب رها میشوند تا احتمال لقاح بالا برود. خزندگان، پرندگان و پستانداران لقاح داخلی دارند که نیاز به اندام تخصصی و تعداد گامت کمتری دارد اما حفاظت بیشتری فراهم میکند. جانوران با روشهای گوناگونی از جنین محافظت میکنند: تخم با ذخیرهٔ غذایی و پوستهٔ محافظ (ماهی، خزنده، پرنده)، تخم در مایع ژلهای (دوزیستان)، کیسهٔ مادری در جنین نارس (کانگورو) یا رحم همراه با جفت (پستانداران جفتدار).
در بکرزایی (پارتنوژنز)، تخمک بدون لقاح با زامه رشد میکند؛ برای نمونه، زنبورهای عسل نر هاپلوئیدند و از بکرزایی بهوجود میآیند و چون هاپلوئیدند، زامههایشان از میتوز ساخته میشود، در حالی که ملکه و کارگرها از لقاح و دولادیاند.
جمعبندی: مقایسهٔ مرد و زن
| موضوع | مرد | زن |
|---|---|---|
| غدهٔ جنسی | بیضه | تخمدان |
| هورمون اصلی | تستوسترون | استروژن و پروژسترون |
| محصول هر یاختهٔ مام اولیه | ۴ زامه | ۱ تخمک و ۳ جسم قطبی |
| تقسیم سیتوپلاسم | مساوی | نامساوی |
| تداوم تولید گامت | از بلوغ تا پایان عمر | از بلوغ تا یائسگی |
سه بازخورد مثبت مهم این فصل: جهش پیش از تخمکگذاری، انقباض رحم در زایمان با اکسیتوسین، و افزایش شیر با مکیدن نوزاد — هر سه نمونههای کمیاب بازخورد مثبت در فیزیولوژی بدن هستند.