تعلیمات ادیان الهی و اخلاق ۱ — درس ۷: صفات خدا
از آثار جهان به شناختِ صفات پدیدآورنده
هر پدیده‌ای که از سازنده‌ای خبر میدهد، میتواند نشانه‌هایی از ویژگیهای او نیز داشته باشد. از یک ساختمان، مهارت و تواناییِ سازنده را می‌فهمیم؛ از آثار آفرینش نیز در چارچوب این درس می‌توان دربارهٔ صفات و کمالات خدا اندیشید. این شناخت باید بر مشاهدهٔ اثر و استدلال تکیه کند: اثر چیست و دقیقاً از کدام ویژگیِ آفریننده خبر میدهد؟
صفات ثبوتیه
صفات ثبوتیه، کمالاتی‌اند که در توصیف خدا اثبات می‌کنیم؛ مانند علم، قدرت و حیات. کتاب از آفرینش و نظم جهان به‌عنوان زمینهای برای توجه به این صفات یاد می‌کند. اگر جهان دارای ساختار و هماهنگی است، می‌توان از راه بررسیِ آن دربارهٔ علم و قدرتِ آفریننده پرسید.
علم خدا در بیان درس، دانشی فراگیر است و چیزی از او پنهان نمی‌ماند. قدرت او محدود به توانایی‌های انسان نیست و برای انجام کارها ناتوان یا درمانده نمی‌شود. حیات خدا نیز همانند حیات موجوداتِ وابسته به بدن، آغاز و پایانِ مادی ندارد. این مفاهیم را باید با توجه به تفاوت خدا و مخلوق فهمید، نه با اندازه‌گیریِ خدا به معیارهای انسانی.
تفاوتِ کمال الهی با ویژگیهای انسانی
انسان میتواند بیاموزد، توانا شود یا از چیزی آگاه گردد؛ اما این توانایی‌ها در او محدود و وابسته به شرایط‌اند. در چارچوب درس، صفات کمالیِ خدا بی‌نهایت و نامحدود دانسته میشوند. بنابراین وقتی از علم یا قدرت الهی سخن می‌گوییم، آن را همانند علمِ اکتسابی یا نیروی جسمانیِ محدودِ انسان تصور نمی‌کنیم.
کتاب برای یادآوریِ محدودیتِ شناخت انسان از شعر و مثال استفاده می‌کند: هرچه دانش انسان بیشتر شود، پرسش‌ها و نادانسته‌های بیشتری نیز پیش روی او قرار میگیرند. این نکته می‌گوید دانش بشری را نباید با علمِ نامحدود یکی دانست. مثال و شعر به فهم موضوع کمک می‌کنند، اما خودشان برهانِ کامل نیستند.
صفات سلبیه
صفات سلبیه، نقص‌ها و محدودیت‌هایی‌اند که در چارچوب خداشناسیِ درس از خدا نفی میشوند؛ مانند جهل، ناتوانی، نیاز، محدودبودن، تغییر و وابستگی به مکان و زمان. دلیلِ کلیِ این نفی در درس چنین توضیح داده میشود: این ویژگی‌ها در موجوداتِ محدود و نیازمند دیده میشوند، در حالی که خداوند کامل و بی‌نیاز دانسته میشود.
برای نمونه، جهل یعنی نداشتنِ دانشی که باید به دست آید و از این رو با محدودیت همراه است؛ تغییر نیز نشان میدهد موجود در حالت‌های متفاوت قرار میگیرد و در طول زمان دگرگون میشود. نیاز به مکان و زمان هم از ویژگیهای موجوداتِ مادی است. در بیان درس، خداوند مادی و محدود نیست؛ بنابراین این دسته از ویژگیهای نقص‌آمیز به او نسبت داده نمیشوند.
چرا خدا نیازمند نیست؟
موجودات محدود برای ادامهٔ زندگی به چیزهایی نیاز دارند و از اجزای گوناگون تشکیل شده‌اند. نیاز نشان میدهد موجود برای حفظ یا کامل‌شدن به چیزی بیرون از خود وابسته است. کتاب خدا را بی‌نیاز میداند؛ بنابراین نیاز و فقر را از او نفی می‌کند. این استدلال را باید با تعریفِ «نیاز» و «کمال» پیوند داد، نه اینکه فقط واژهٔ بی‌نیازی را تکرار کنیم.
صفات خدا در شعر
در بخش پایانی، شعر «ملکا ذکر تو گویم» برای تمرینِ استخراج صفات به کار می‌رود. خواننده باید از واژه‌ها و مضمون‌هایی که در شعر آمده‌اند، صفات ثبوتیه یا سلبیه را تشخیص دهد و دلیل دسته‌بندی را بیان کند. برای نمونه، اشاره به دانایی یا توانایی در گروه صفاتِ کمال قرار میگیرد؛ نفیِ نادانی یا ناتوانی به معنای سلبِ نقص است. هر واژه را باید در بافتِ همان عبارت تفسیر کرد.
روش دسته‌بندی یک صفت
برای تشخیص نوع صفت، سه پرسش بپرسید: آیا این واژه کمالی را به خدا نسبت میدهد یا نقصی را از او نفی می‌کند؟ آیا معنای آن به محدودیتِ مادی یا نیاز وابسته است؟ آیا آن را دربارهٔ خدا با همان معنای محدودِ انسانی به کار برده‌ایم؟ پاسخ به این پرسش‌ها کمک می‌کند صفات ثبوتیه و سلبیه را از هم جدا کنیم و از تشبیهِ خدا به مخلوق بپرهیزیم.
جمع‌بندیِ معلم
صفات ثبوتیه کمالاتی مانند علم، قدرت و حیات‌اند که در خدا اثبات میشوند؛ صفات سلبیه نقصهایی مانند جهل، عجز، نیاز، محدودیت، تغییر و وابستگی به مکان و زمان‌اند که از او نفی میشوند. تفاوت اصلی در این است که کمالِ الهی در بیان درس نامحدود است، اما ویژگیِ انسان محدود و وابسته به شرایط است. هنگام استخراج صفت از شعر یا نمونه‌های جهان، معنا را در بافتش بررسی کنید و دلیلِ دسته‌بندی را روشن بنویسید.