تعلیمات ادیان الهی و اخلاق ۲ — درس ۷: نیاز انسان به مکتب
چرا انسان به راهنمای زندگی نیاز دارد؟
انسان برای زندگی فقط به نیازهای جسمانی پاسخ نمی‌دهد. او باید هدف انتخاب کند، رابطه بسازد، کار و تحصیل را سامان دهد، در موقعیت‌های اخلاقی تصمیم بگیرد و دربارهٔ معنای زندگی بیندیشد. دامنهٔ انتخاب‌های انسان گسترده است؛ میلِ طبیعی به‌تنهایی نمی‌گوید کدام هدف شایسته‌تر است یا میان خواستهٔ شخصی و حق دیگران چگونه باید داوری کرد. ازاین‌رو انسان به شناخت و راهنماییِ منسجم برای زندگی نیاز دارد.
هدایت عمومی در جهان
در نگاه کتاب، جهان و موجودات آن از هدایت و تدبیر الهی بهره‌مندند. گیاه در مسیر رشد، حیوان در رفتارهای غریزی و طبیعت در نظم و قانون‌مندی، راه‌هایی متناسب با ساختار خود دارند. این هدایت عمومی به موجودات امکان می‌دهد در چارچوبِ طبیعتِ خویش به کمال و مقصدی که برایشان در نظر گرفته شده برسند.
هدایت انسان با هدایت غریزیِ حیوان یکسان نیست. انسان قدرتِ اندیشیدن، انتخاب و تغییرِ مسیر دارد؛ می‌تواند میان چند راه تصمیم بگیرد و مسئول پیامدِ آن باشد. به همین دلیل، علاوه بر نیازهای طبیعی، به راهنمایی دربارهٔ هدف‌ها و ارزش‌های زندگی نیز نیازمند است.
فعالیت‌های انسان و انتخاب
فعالیت‌های انسان را می‌توان به دو نوع کلی تقسیم کرد. بخشی از کارها از نیازهای طبیعی و غریزی برمی‌آیند: مانند خوردن، خوابیدن و تلاش برای حفظ سلامت. این نیازها در انسان وجود دارند، اما حتی پاسخ‌دادن به آنها نیز گاهی به انتخاب و تنظیم نیاز دارد.
نوع دیگر، فعالیت‌های تدبیری‌اند: کارهایی که انسان با فکر و انتخابِ روش انجام می‌دهد؛ مانند تحصیل، انتخاب شغل، سفر، ورزش، برنامه‌ریزی و روابط اجتماعی. این فعالیت‌ها یک شکلِ ثابت و غریزی ندارند و انسان باید در آنها میان راه‌های گوناگون انتخاب کند. عقل و تجربه ابزارهای مهمی‌اند، اما برای تعیین همهٔ هدف‌ها و ارزش‌های نهایی، انسان همچنان به معیار و راهنمایی نیاز دارد.
نیاز فردی و اجتماعی
هر فرد نیازهایی دارد که باید در طول زندگی سامان دهد؛ اما انسان در جامعه نیز زندگی می‌کند. تصمیمِ یک فرد بر دیگران اثر می‌گذارد و مسائل جمعی مانند عدالت، همکاری، آموزش، خانواده و مسئولیتِ اجتماعی پیش می‌آیند. راهنمای زندگی باید هم به رشد فردی توجه کند و هم رابطه‌ها و نیازهای اجتماعی را در نظر بگیرد؛ برنامه‌ای که تنها یک بُعد را ببیند، پاسخِ جامع نمی‌دهد.
انسان همچنین به مجموعه‌ای هماهنگ از هدف‌ها، ارزش‌ها، روش‌ها، حقوق و مسئولیت‌ها نیاز دارد تا میان بخش‌های گوناگون زندگی تعارضِ بی‌پاسخ نماند. مکتب در معنای درس، چنین طرحِ جامع و منسجمی برای هدایت و تنظیمِ زندگی است؛ نه یک توصیهٔ منفرد یا برنامه‌ای کوتاه‌مدت.
نیازهای دنیوی و افقِ زندگی
انسان برای زندگیِ روزمره به راهنمایی نیاز دارد، اما پرسش‌هایش به نیازهای فوری محدود نیست: مقصد زندگی چیست؟ با مرگ چه نسبتی دارد؟ چگونه میان خواستهٔ زودگذر و سعادتِ پایدار داوری کنیم؟ نگاه دینی زندگی را به جهان مادی محدود نمی‌بیند و نیازهای معنوی و سرانجامِ انسان را نیز در نظر می‌گیرد. از این رو مکتبِ جامع باید دربارهٔ هدف نهایی و نسبتِ زندگیِ این‌جهانی با افقِ پس از مرگ نیز سخن بگوید.
مکتب جامع چه ویژگی‌ای دارد؟
طرحِ جامع باید میان هدف‌ها و روش‌ها هماهنگی ایجاد کند و برای انتخاب‌های مهمِ زندگی معیار عرضه کند. در نگاه دینی، راهنماییِ الهی می‌تواند نیازهای مادی و معنوی، فردی و اجتماعی و دنیوی و اخروی را در پیوند با هم ببیند. این ادعا خود نیازمند شناختِ پیام و بررسیِ دلیل‌های آن است؛ نامِ «جامع» به‌تنهایی برای اثباتِ درستیِ هر برنامه کافی نیست.
جمع‌بندی درس
انسان به دلیلِ برخورداری از عقل، اراده و انتخاب، هم از هدایت عمومیِ جهان بهره می‌برد و هم به راهنمایی برای تصمیم‌های ارادی نیاز دارد. نیازهای طبیعی، فعالیت‌های تدبیری، زندگیِ اجتماعی و پرسش از مقصدِ نهایی، مجموعه‌ای گسترده می‌سازند. مکتب در این درس طرحی منسجم برای هدف‌ها، ارزش‌ها، روش‌ها و مسئولیت‌های زندگی است. برای سنجشِ هر مکتب باید دید آیا نیازهای انسان را همه‌جانبه و هماهنگ پاسخ می‌دهد و آیا برای ادعاهایش دلیل دارد.