زمین‌ساخت ورقه‌ای و گسل (علوم نهم)

پاسخنامه‌ی تحلیلی

برای یافتن سرعت، مسافت باید به همان واحد سرعت (سانتی‌متر) تبدیل و بر زمان تقسیم شود: $5000\ \text{km}=500{,}000{,}000\ \text{cm}$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی؛ تقسیم بر $200{,}000{,}000$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی سال می‌دهد $2.5\ \text{cm/year}$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی. بنابراین «$2.5\ \text{cm/year}$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی» درست است. رد گزینه‌های نادرست: «$0.25\ \text{cm/year}$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی» نادرست است چون ده برابر کوچک‌تر از مقدار درست است، احتمالاً ناشی از یک رقم اضافی در تبدیل واحد. «$5\ \text{cm/year}$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی» نادرست است چون دوبرابر مقدار درست است. «$25\ \text{cm/year}$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی» نادرست است چون ده برابر بزرگ‌تر از مقدار درست است، احتمالاً ناشی از فراموش‌کردن یک رقم در تبدیل کیلومتر به سانتی‌متر. تلهٔ تستی: تلهٔ اصلی این سؤال، تبدیل دقیق واحد کیلومتر به سانتی‌متر پیش از تقسیم بر زمان است؛ یک اشتباه در این تبدیل، پاسخ را ده برابر غلط می‌کند.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

معیار تشخیص گسل از درزه، وجود یا عدم وجود جابه‌جایی دو طرف شکستگی است، نه شدت ظاهری آن. در این مسئله دو طرف شکستگی نسبت به هم جابه‌جا نشده‌اند، پس این شکستگی درزه است. چون جابه‌جایی همان عاملی است که انرژی زمین‌لرزه را آزاد می‌کند، درزه (بدون جابه‌جایی) نسبت به گسل (با جابه‌جایی) کم‌خطرتر است. بنابراین «درزه؛ کم‌خطرتر» درست است. رد گزینه‌های نادرست: «گسل؛ خطرناک‌تر» نادرست است چون این شکستگی فاقد جابه‌جایی است و طبق تعریف گسل محسوب نمی‌شود. «درزه؛ خطرناک‌تر» نادرست است چون درزه دقیقاً به دلیل نبود جابه‌جایی، کم‌خطرتر از گسل است نه خطرناک‌تر. «گسل؛ کم‌خطرتر» نادرست است چون هم نام‌گذاری (گسل) و هم سطح خطر در این گزینه اشتباه است. تلهٔ تستی: تلهٔ اصلی این سؤال، خلط دو ویژگی مستقل (نام‌گذاری بر اساس جابه‌جایی، و سطح خطر) در گزینه‌های مختلف است؛ باید هر دو بخش پاسخ هم‌زمان درست باشند.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

در مرز واگرا، دو ورقه از هم دور می‌شوند؛ این دورشدن هم‌زمان دو پیامد ایجاد می‌کند: ماگما از شکاف حاصل بالا می‌آید و آتشفشان می‌سازد، و شکستن پوسته در حین این فرایند زمین‌لرزه تولید می‌کند. پس هر دو پدیده، نه فقط یکی، مشخصهٔ این نوع مرزند. بنابراین «هم آتشفشان و هم زمین‌لرزه» درست است. رد گزینه‌های نادرست: «فقط آتشفشان و نه چیز دیگری» نادرست است چون زمین‌لرزه نیز به‌طور هم‌زمان در این مرز رخ می‌دهد. «فقط زمین‌لرزه و نه چیز دیگری» نادرست است چون آتشفشان نیز مشخصهٔ اصلی این مرز است. «هیچ‌کدام از این دو پدیده» نادرست است چون هر دو پدیده دقیقاً در مرز واگرا رخ می‌دهند. تلهٔ تستی: تلهٔ اصلی این سؤال، محدودکردن پیامدهای مرز واگرا به فقط یکی از دو پدیدهٔ هم‌زمان (آتشفشان یا زمین‌لرزه) است؛ درحالی‌که هر دو با هم رخ می‌دهند.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

جریان همرفتی نیازمند دو حرکت هم‌زمان و مکمل است: مواد داغ (که چگالی کمتری دارند) در پایین سست‌کره به سمت بالا می‌روند، و مواد سرد (که چگالی بیشتری دارند) در بالای سست‌کره به سمت پایین می‌روند. فقط گزینه‌ای که هر دوی این حرکت‌ها را هم‌زمان و در جهت درست بیان کند، توصیف کاملی از جریان همرفتی است. بنابراین «مواد داغ در پایین به سمت بالا و مواد سرد در بالا به سمت پایین حرکت می‌کنند» درست است. رد گزینه‌های نادرست: «مواد سرد در بخش بالایی سست‌کره به سمت پایین حرکت می‌کنند» نادرست است چون تنها نیمی از چرخه را بیان می‌کند و دربارهٔ مواد داغ چیزی نمی‌گوید. «مواد داغ در بخش پایینی سست‌کره به سمت بالا حرکت می‌کنند» نیز نادرست است چون تنها نیمهٔ دیگر چرخه را بیان می‌کند. «مواد داغ در بخش بالایی سست‌کره به سمت پایین حرکت می‌کنند» نادرست است چون جهت و موقعیت مواد داغ را کاملاً برعکس واقعیت بیان می‌کند. تلهٔ تستی: تلهٔ اصلی این سؤال، بسنده‌کردن به توصیف نیمی از چرخهٔ همرفتی (فقط مواد داغ یا فقط مواد سرد) به‌جای بیان کامل و هم‌زمان هر دو حرکت است.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

پس از تقسیم پانگه‌آ، دو ابرقاره پدید آمد: لورازیا در شمال شامل آمریکای شمالی، اروپا و آسیا (بدون هند)، و گندوانا در جنوب شامل آمریکای جنوبی، آفریقا، هند، استرالیا و قطب جنوب؛ این دو با دریای تتیس از هم جدا می‌شدند. تنها گزینه‌ای که هر دو ترکیب را کامل و بدون هیچ جابه‌جایی قاره‌ای درست بیان کند، پاسخ صحیح است. بنابراین «لورازیا: آمریکای شمالی، اروپا، آسیا (بدون هند)؛ گندوانا: آمریکای جنوبی، آفریقا، هند، استرالیا، قطب جنوب» درست است. رد گزینه‌های نادرست: «لورازیا: ... آسیا (با هند)؛ گندوانا: ... بدون هند» نادرست است چون هند اشتباهاً در لورازیا قرار داده شده، در حالی که هند بخشی از گندواناست. «لورازیا: آمریکای شمالی، اروپا؛ گندوانا: جنوبگان، آفریقا، آمریکای جنوبی، آسیا، استرالیا» نادرست است چون آسیا را به‌اشتباه در گندوانا و نه لورازیا قرار داده است. «لورازیا: ... بدون هند؛ گندوانا: آمریکای جنوبی، آفریقا، استرالیا، قطب جنوب» نادرست است چون هند به‌طور کامل از هر دو فهرست حذف شده است. تلهٔ تستی: تلهٔ اصلی این سؤال، جایگاه هند است؛ بسیاری تصور می‌کنند چون هند امروز بخشی از آسیاست، پس باید در لورازیا باشد، درحالی‌که در زمان تقسیم پانگه‌آ هند بخشی از گندوانا بود.