فصل 13 (علوم تجربی نهم)
جانوران به دو گروه اصلی تقسیم میشوند: بیمهرهها که ستون مهره ندارند، اغلب اسکلت خارجی دارند و حدود ۹۸٪ گونههای جانوری را میسازند؛ و مهرهداران که ستون مهره و اسکلت داخلی دارند و تنها حدود ۲٪ گونهها هستند. از نزدیک به ۲ میلیون گونهٔ شناختهشده، بیش از ۱ میلیون گونه فقط بندپایاناند.
شاخههای اصلی بیمهرهها: اسفنجها، کیسهتنان، کرمها (پهن، لولهای، حلقوی)، نرمتنان، بندپایان و خارپوستان.
اسفنجها
اسفنج سادهترین جانور دریازی است که در جای خود ثابت میماند و بدنی سوراخدار دارد. آب از سوراخهای کوچک ورودی وارد میشود، یاختههای رشتهدار با حرکتشان جریان آب را برقرار میکنند و غذا را از آب میگیرند، و آب همراه مواد زائد از سوراخ بزرگ خروجی بیرون میرود. به همین دلیل اسفنج هیچ دستگاه تخصصی ندارد: تغذیه، تنفس و دفع همه از راه جریان آب انجام میشود. دیوارهٔ بدن اسفنج با قطعات سوزنمانند (اسپیکول) از جنس آهک، سیلیس یا پروتئین محکم شده است. اسفنجها زیستگاه جلبکها و جانداران کوچک دریاییاند و از آنها مواد دارویی استخراج میشود.
کیسهتنان
بدن کیسهتنان مانند یک کیسه است و دهانهٔ کیسه هم ورودی است هم خروجی (مقعد جداگانه ندارند)؛ بازوهایی هم به آن متصل است. برخی ثابتاند مانند شقایق دریایی و برخی شناور مانند عروس دریایی. مرجانها مهمترین گروهاند: اسکلت آهکی دارند و تجمع اسکلت مردهٔ آنها آبسنگ و جزایر مرجانی (مانند خارک و کیش) میسازد. مرجانها هم زیستگاه جانوران دریاییاند و هم موجشکن طبیعی که انرژی امواج را کم و از فرسایش ساحل جلوگیری میکند. روی بازوهای کیسهتنان نیشیاختهها قرار دارند که سوزنی سمی به شکار شلیک میکنند.
کرمها
| ویژگی | پهن | لولهای | حلقوی |
|---|---|---|---|
| شکل بدن | پهن | استوانهای | حلقهحلقه |
| دهان و مخرج | فقط دهان | هر دو | هر دو |
| گردش خون و دفع | ندارد | ندارد | دارد |
| زندگی | اغلب انگل | اغلب انگل | اغلب آزاد |
| تنفس | سطح بدن | سطح بدن | پوست مرطوب |
کرمهای پهن سادهترین کرمها هستند: پلاناریا (آزادزی)، کپلک (انگل کبد) و کدو (انگل روده). کرم کدو از راه خوردن گوشت گاوِ نپخته وارد روده میشود و سالها آنجا میماند. کیست هیداتیک نوع دیگری از کرم پهن است که در رودهٔ سگ زندگی میکند؛ تخمهایش از راه سبزیجات آلوده وارد بدن انسان میشود و در کبد و شش کیست پرآب میسازد.
کرمهای لولهای برخلاف پهنها هم دهان دارند هم مخرج: آسکاریس (درد شکم، بیاشتهایی، اسهال)، کرمک (خارش ناحیهٔ مقعد کودکان) و کرم قلابدار (از دلایل کمخونی). راه آلودگی، آب و سبزیجات آلوده است و مطمئنترین روش تشخیص، آزمایش مدفوع است. برخی کرمهای لولهای آزادزیِ خاک با خوردن باکتری و قارچ ترکیبات مفید به خاک میافزایند.
کرمهای حلقوی پیشرفتهترین کرمها هستند، چون افزون بر دستگاه گوارش و عصبی، دستگاه گردش خون و دستگاه دفع هم دارند؛ پوستشان مرطوب و پر از مویرگ است و از راه پوست تنفس میکنند. کرم خاکی آزادزی است و با هوادهی خاک و تجزیهٔ مواد آلی حاصلخیزی را بالا میبرد؛ زالو انگل و خونخوار است و در پزشکی کاربرد دارد (مادهٔ هیرودین ترشحاتش از انعقاد خون جلوگیری میکند).
نرمتنان
نرمتنان بدنی نرم و بدون حلقه دارند و در بیشترشان بخشی سفت به نام صدف بدن را میپوشاند. گروههایشان: حلزون (خشکی و آب شیرین)، دوکفهای، هشتپا و دهپا (مرکب). صدف در ابزار زینتی، نخ بخیه و کلسیم دارویی به کار میرود و مروارید از دوکفهایها به دست میآید (مرواریدهای خلیج فارس مشهورتریناند). حلزون و لیسه از آفات گیاهیاند و برخی نرمتنان واسطهٔ انتقال کرمهای انگلی به انساناند. اختاپوس از باهوشترین بیمهرههاست و با یاختههای رنگیِ کروماتوفور رنگ پوستش را در کسری از ثانیه تغییر میدهد.
بندپایان
بندپایان بدن و اندامهای حرکتیِ بندبند و اسکلت خارجی سخت (از جنس کیتین) دارند. چون اسکلت خارجی رشد نمیکند، جانور باید پوستاندازی کند و اسکلت بزرگتری بسازد. مهمترین ملاک تشخیص گروهها، تعداد پاهای حرکتی است:
| گروه | تعداد پا | مثال |
|---|---|---|
| حشرات | ۶ | ملخ، پروانه، زنبور، پشه |
| عنکبوتیان | ۸ | عنکبوت، رتیل، عقرب، کنه |
| سختپوستان | ۱۰ | خرچنگ، میگو، خرخاکی |
| هزارپایان | بیش از ۱۰ جفت | هزارپا، صدپا |
بدن حشرات سه بخش سر، سینه و شکم دارد و روزنههای تنفسی در شکماند. حشرات گردهافشانی میکنند، عسل و موم و ابریشم میسازند، لاشهها را تجزیه میکنند و در ژنتیک موجود آزمایشگاهی مهمیاند؛ در مقابل ملخ محصولات را نابود میکند، موریانه چوب و کاغذ میخورد و پشه و مگس بیماری منتقل میکنند. عنکبوتیان نیش زهری و توانایی تنیدن تار دارند. بیشتر سختپوستان ذرهبینی و دریازیاند و خرخاکی تنها نمونهٔ خشکیزیِ آنهاست. هزارپا گیاهخوار و لاشهخوار است و در هر بند دو جفت پا دارد، اما صدپا شکارچی و تندرو است و در هر بند فقط یک جفت پا دارد.
خارپوستان
خارپوستان جانورانی دریازی با خارهایی زیر پوستاند و دستگاه گردش آبی دارند که همزمان کار گردش خون، تنفس و دفع را انجام میدهد. ستاره دریایی، توتیا و سکه شنی نمونههای آناند. هیچ خارپوستِ خشکیزی وجود ندارد.
تلههای رایج
- اسفنج جانور است، نه گیاه؛ فقط ثابت و بدون دستگاه است.
- همهٔ کرمها انگل نیستند؛ کرم خاکی آزادزی و بسیار مفید است.
- عنکبوت حشره نیست: ۸ پا در برابر ۶ پای حشره.
- هزارپا و صدپا یکی نیستند؛ تعداد جفت پا در هر بند فرقشان است.
- خارپوستان خون واقعی ندارند؛ گردش آبی دارند.
نمونهٔ کامل
سؤال: جانوری بیمهره داریم که این ویژگیها را دارد: (۱) دستگاه گوارشش کامل است (هم دهان دارد هم مخرج)، (۲) دستگاه گردش خون واقعی ندارد، (۳) تنفسش از سطح بدن انجام میشود، و (۴) اغلب انگل است. این جانور به کدام گروه تعلق دارد؟
۱) کرم پهن
۲) کرم لولهای
۳) کرم حلقوی
۴) بندپا
پاسخ تشریحی: کرم پهن گوارش ناقص (یک راه) دارد، پس با شرط ۱ نمیخواند. کرم حلقوی گردش خون دارد و بیشتر آزادزی است، پس شرطهای ۲ و ۴ را رد میکند. بندپا هم گردش خون دارد و شرط ۲ را رد میکند. کرم لولهای هر چهار شرط را دارد: گوارش کامل، بدون گردش خون، تنفس از سطح بدن و اغلب انگل. پس گزینهٔ ۲ درست است.