Q: در یک زنجیره غذایی سهسطحی (تولیدکننده $\rightarrow$ مصرفکننده اول $\rightarrow$ مصرفکننده دوم)، غلظت یک آلاینده غیرقابل تجزیه در بدن تولیدکننده $0.5\,\text{ppm}$ است. جرم تولیدکننده $2000\,\text{kg}$ و جرم مصرفکننده دوم $20\,\text{kg}$ است. اگر تمام آلاینده از طریق تغذیه به مصرفکننده دوم برسد، غلظت آن در این سطح چند ppm است؟

$50$ — در این زنجیره از تولیدکننده تا مصرفکنندهٔ دوم، جرم بهنسبت $2000\div20=100$ کاهش مییابد؛ چون کل آلایندهٔ اولیه ثابت میماند و در جرمی ۱۰۰ برابر کوچکتر متمرکز میشود، غلظت هم ۱۰۰ برابر میشود: $0.5\times100=50$. پس «$50$» درست است. «$5$» نادرست است و از تقسیم اشتباه ($0.5\div100$ بهجای ضرب) بهدست میآید. «$500$» نادرست است و از ضرب $0.5$ در $1000$ بهجای $100$ میآید، یعنی نسبت جرم اشتباه محاسبه شده. «$0.05$» نادرست است و از تقسیم $0.5$ بر $10$ بهجای ضرب در $100$ ناشی میشود. تلهٔ تستی: نسبت تغلیظ باید از تقسیم جرم تراز پایینتر بر جرم تراز بالاتر بهدست آید ($2000\div20$)، نه برعکس؛ جابهجاکردن این تقسیم مستقیماً به یکی از گزینههای نادرست میرسد.

Q: در یک بومسازگان، حداکثر $2\%$ از انرژی نور خورشید که به تولیدکنندگان میرسد، در فرایند فتوسنتز به انرژی شیمیایی تبدیل میشود. با فرض قانون $10\%$ انتقال انرژی در زنجیره غذایی، چه کسری از انرژی نور خورشید به انرژی ذخیرهشده در بدن مصرفکننده دوم (گوشتخوار اول) تبدیل میشود؟

$0.02\%$ — برای رسیدن انرژی از نور خورشید به مصرفکنندهٔ دوم، باید بازده فتوسنتز ($2\%$) را یکبار و سپس قانون $10\%$ را دو بار (تولیدکننده به مصرفکنندهٔ اول، و مصرفکنندهٔ اول به دوم) اعمال کرد: $0.02\times0.1\times0.1=0.0002=0.02\%$. پس «$0.02\%$» درست است. «$0.2\%$» نادرست است و از اعمال تنها یک بار قانون $10\%$ بهجای دو بار میآید. «$0.002\%$» نادرست است و از اعمال سه بار قانون $10\%$ (یعنی رسیدن تا مصرفکنندهٔ سوم) بهدست میآید. «$2\%$» نادرست است و اصلاً هیچکدام از دو بار قانون $10\%$ را اعمال نمیکند، فقط بازده فتوسنتز را نشان میدهد. تلهٔ تستی: باید شمار دقیق ترازهای فاصله (اینجا دو تراز تا مصرفکنندهٔ دوم) را از روی نام مصرفکننده تشخیص داد؛ یک بار کم یا زیاد اعمالکردن قانون $10\%$، مستقیماً به یکی از گزینههای نادرست میرسد.

Q: در یک شبکهٔ غذایی، اگر جمعیت یک گونهٔ مصرفکنندهٔ اول به طور ناگهانی کاهش یابد، کدام یک از رویدادهای زیر محتملتر است؟ الف) افزایش جمعیت تولیدکنندگان ب) کاهش جمعیت مصرفکنندگان دوم ج) افزایش جمعیت مصرفکنندگان دوم د) کاهش جمعیت تجزیهکنندگان

الف و ب — با کاهش ناگهانی مصرفکنندهٔ اول، فشار چرای کمتری به تولیدکنندگان وارد میشود و جمعیت آنها افزایش مییابد (الف درست)؛ همزمان، مصرفکنندگان دوم که غذایشان همان مصرفکنندهٔ اول است، با کمبود غذا روبهرو میشوند و جمعیتشان کاهش مییابد (ب درست). پس «الف و ب» درست است. «ب و د» نادرست است، چون بند د (کاهش تجزیهکنندگان) هیچ ارتباط مستقیمی با کاهش یک مصرفکنندهٔ اول ندارد. «ج و د» نادرست است، چون هم بند ج (افزایش مصرفکنندگان دوم) خلاف جهت واقعی رویداد است و هم بند د بیربط است. «الف و ج» نادرست است، چون بند ج درست است ولی جهتش نادرست بیان شده: مصرفکنندگان دوم باید کاهش یابند نه افزایش. تلهٔ تستی: کاهش یک تراز میانی همزمان دو اثر متضاد در دو جهت (افزایش در تراز پایینتر، کاهش در تراز بالاتر) ایجاد میکند؛ نباید هر دو تراز را در یک جهت واحد فرض کرد.

Question 1

در یک زنجیره غذایی سه‌سطحی (تولیدکننده $ightarrow$ مصرف‌کننده اول $ightarrow$ مصرف‌کننده دوم)، غلظت یک آلاینده غیرقابل تجزیه در بدن تولیدکننده $0.5\,	ext{ppm}$ است. جرم تولیدکننده $2000\,	ext{kg}$ و جرم مصرف‌کننده دوم $20\,	ext{kg}$ است. اگر تمام آلاینده از طریق تغذیه به مصرف‌کننده دوم برسد، غلظت آن در این سطح چند ppm است؟

Accepted Answer

$50$ — در این زنجیره از تولیدکننده تا مصرف‌کنندهٔ دوم، جرم به‌نسبت $2000\div20=100$ کاهش می‌یابد؛ چون کل آلایندهٔ اولیه ثابت می‌ماند و در جرمی ۱۰۰ برابر کوچک‌تر متمرکز می‌شود، غلظت هم ۱۰۰ برابر می‌شود: $0.5	imes100=50$. پس «$50$» درست است. «$5$» نادرست است و از تقسیم اشتباه ($0.5\div100$ به‌جای ضرب) به‌دست می‌آید. «$500$» نادرست است و از ضرب $0.5$ در $1000$ به‌جای $100$ می‌آید، یعنی نسبت جرم اشتباه محاسبه شده. «$0.05$» نادرست است و از تقسیم $0.5$ بر $10$ به‌جای ضرب در $100$ ناشی می‌شود. تلهٔ تستی: نسبت تغلیظ باید از تقسیم جرم تراز پایین‌تر بر جرم تراز بالاتر به‌دست آید ($2000\div20$)، نه برعکس؛ جابه‌جاکردن این تقسیم مستقیماً به یکی از گزینه‌های نادرست می‌رسد.

Question 2

در یک بوم‌سازگان، حداکثر $2\%$ از انرژی نور خورشید که به تولیدکنندگان می‌رسد، در فرایند فتوسنتز به انرژی شیمیایی تبدیل می‌شود. با فرض قانون $10\%$ انتقال انرژی در زنجیره غذایی، چه کسری از انرژی نور خورشید به انرژی ذخیره‌شده در بدن مصرف‌کننده دوم (گوشتخوار اول) تبدیل می‌شود؟

Accepted Answer

$0.02\%$ — برای رسیدن انرژی از نور خورشید به مصرف‌کنندهٔ دوم، باید بازده فتوسنتز ($2\%$) را یک‌بار و سپس قانون $10\%$ را دو بار (تولیدکننده به مصرف‌کنندهٔ اول، و مصرف‌کنندهٔ اول به دوم) اعمال کرد: $0.02	imes0.1	imes0.1=0.0002=0.02\%$. پس «$0.02\%$» درست است. «$0.2\%$» نادرست است و از اعمال تنها یک بار قانون $10\%$ به‌جای دو بار می‌آید. «$0.002\%$» نادرست است و از اعمال سه بار قانون $10\%$ (یعنی رسیدن تا مصرف‌کنندهٔ سوم) به‌دست می‌آید. «$2\%$» نادرست است و اصلاً هیچ‌کدام از دو بار قانون $10\%$ را اعمال نمی‌کند، فقط بازده فتوسنتز را نشان می‌دهد. تلهٔ تستی: باید شمار دقیق ترازهای فاصله (اینجا دو تراز تا مصرف‌کنندهٔ دوم) را از روی نام مصرف‌کننده تشخیص داد؛ یک بار کم یا زیاد اعمال‌کردن قانون $10\%$، مستقیماً به یکی از گزینه‌های نادرست می‌رسد.

Question 3

در یک شبکهٔ غذایی، اگر جمعیت یک گونهٔ مصرف‌کنندهٔ اول به طور ناگهانی کاهش یابد، کدام یک از رویدادهای زیر محتمل‌تر است؟
الف) افزایش جمعیت تولیدکنندگان
ب) کاهش جمعیت مصرف‌کنندگان دوم
ج) افزایش جمعیت مصرف‌کنندگان دوم
د) کاهش جمعیت تجزیه‌کنندگان

Accepted Answer

الف و ب — با کاهش ناگهانی مصرف‌کنندهٔ اول، فشار چرای کمتری به تولیدکنندگان وارد می‌شود و جمعیت آن‌ها افزایش می‌یابد (الف درست)؛ هم‌زمان، مصرف‌کنندگان دوم که غذایشان همان مصرف‌کنندهٔ اول است، با کمبود غذا روبه‌رو می‌شوند و جمعیتشان کاهش می‌یابد (ب درست). پس «الف و ب» درست است. «ب و د» نادرست است، چون بند د (کاهش تجزیه‌کنندگان) هیچ ارتباط مستقیمی با کاهش یک مصرف‌کنندهٔ اول ندارد. «ج و د» نادرست است، چون هم بند ج (افزایش مصرف‌کنندگان دوم) خلاف جهت واقعی رویداد است و هم بند د بی‌ربط است. «الف و ج» نادرست است، چون بند ج درست است ولی جهتش نادرست بیان شده: مصرف‌کنندگان دوم باید کاهش یابند نه افزایش. تلهٔ تستی: کاهش یک تراز میانی هم‌زمان دو اثر متضاد در دو جهت (افزایش در تراز پایین‌تر، کاهش در تراز بالاتر) ایجاد می‌کند؛ نباید هر دو تراز را در یک جهت واحد فرض کرد.

Question 4

در یک بوم‌سازگان، اگر به علت یک عامل خارجی جمعیت شکارچیان به طور ناگهانی کاهش یابد، در کوتاه‌مدت کدام رویداد رخ می‌دهد؟
الف) افزایش جمعیت شکار
ب) کاهش جمعیت شکار
ج) افزایش رقابت بین شکارچیان
د) کاهش رقابت بین شکارچیان

Accepted Answer

الف و د — با کاهش ناگهانی شکارچیان، فشار شکار روی جمعیت شکار کم می‌شود و جمعیتش افزایش می‌یابد (الف درست)؛ هم‌زمان، چون تعداد شکارچیان کمتر شده، رقابت میان آن‌ها بر سر همان طعمه هم کاهش می‌یابد (د درست). پس «الف و د» درست است. «الف و ج» نادرست است، چون بند ج (افزایش رقابت بین شکارچیان) خلاف جهت واقعی است؛ کاهش شمار رقیب‌ها باید رقابت را کم کند نه زیاد. «ب و د» نادرست است، چون بند ب (کاهش جمعیت شکار) دقیقاً برعکس اثر واقعی کاهش فشار شکار است. «ب و ج» نادرست است، چون هر دو بند آن خلاف جهت منطقی رویداد را بیان می‌کنند. تلهٔ تستی: کاهش شکارچی دو اثر هم‌جهت دارد (هم افزایش شکار، هم کاهش رقابت میان شکارچیان باقی‌مانده)؛ گزینه‌هایی که این دو را در جهت مخالف بیان می‌کنند، دقیقاً خلاف منطق رابطهٔ شکار-شکارچی‌اند.

Question 5

آکواریوم خانه‌ای شامل آب، شن، نور لامپ، ماهی، گیاه آبزی و باکتری‌های کف است. دانش‌آموزی می‌گوید: «این مجموعه یک بوم‌سازگان نیست، چون به دست انسان ساخته شده است.» کدام گزینه هم داوری درستی دربارهٔ این ادعا می‌کند و هم نوع این مجموعه را درست معرفی می‌کند؟

Accepted Answer

ادعا نادرست است؛ ساخته‌شدن به دست انسان مانع بوم‌سازگان‌بودن نیست و این یک بوم‌سازگان مصنوعی است. — بوم‌سازگان یعنی مجموعهٔ عوامل زنده و غیرزندهٔ یک محیط به‌همراه تأثیرهای متقابلشان؛ در تعریف آن هیچ قیدی دربارهٔ طبیعی یا مصنوعی‌بودن وجود ندارد و باغچه، گلدان و آکواریوم نمونه‌های شناخته‌شدهٔ بوم‌سازگان مصنوعی‌اند. پس «ادعا نادرست است؛ ساخته‌شدن به دست انسان مانع بوم‌سازگان‌بودن نیست و این یک بوم‌سازگان مصنوعی است.» درست است. «ادعا درست است؛ بوم‌سازگان تنها در طبیعت شکل می‌گیرد و این مجموعه فقط یک زیستگاه ساده است.» نادرست است، چون طبیعی‌بودن اصلاً جزو تعریف بوم‌سازگان نیست. «ادعا نادرست است؛ ولی چون عوامل غیرزنده در آن دخالت ندارند یک بوم‌سازگان ناقص شمرده می‌شود.» نادرست است، چون آب، شن و نور لامپ دقیقاً همان عوامل غیرزنده‌اند و حضور دارند. «ادعا درست است؛ چون در این مجموعه انتقال انرژی رخ می‌دهد اما چرخهٔ مواد شکل نمی‌گیرد.» نادرست است، چون باکتری‌های کف نقش تجزیه‌کننده را دارند و چرخهٔ مواد را کامل می‌کنند. تلهٔ تستی: بسیاری «طبیعی‌بودن» را بی‌دلیل به تعریف بوم‌سازگان اضافه می‌کنند؛ ملاک درست، وجود هم‌زمان عوامل زنده و غیرزنده و تأثیر متقابل آن‌هاست، نه دست‌ساز نبودن.

جایگاه	نام	تعریف	مثال
اول	تولیدکننده	از مواد معدنی، مادهٔ آلی می‌سازد	گیاه، جلبک
دوم	مصرف‌کنندهٔ اول	گیاه‌خوار	ملخ، گاو
سوم	مصرف‌کنندهٔ دوم	گوشت‌خوار اول	عنکبوت، روباه
چهارم	مصرف‌کنندهٔ سوم	گوشت‌خوار دوم	شاهین، عقاب

نوع	جاندار اول	جاندار دوم	مثال
همسفرگی	سود می‌برد	نه سود، نه زیان	ماهی‌های کوچک کنار کوسه
همیاری	سود می‌برد	سود می‌برد	زنبور و گیاه گل‌دار، گلسنگ
انگلی	سود می‌برد (انگل)	زیان می‌بیند (میزبان)	کنه روی انسان

فصل 15 (علوم تجربی نهم)

خلاصه‌ی درسنامه

فصل 15 (علوم تجربی نهم)

زنجیره و شبکهٔ غذایی

هرم ماده و انرژی — قانون ۱۰ درصد

تجزیه‌کنندگان

روابط جانداران

تنوع زیستی

تله‌های رایج

نمونهٔ کامل

نمونه تست

مباحث مرتبط

ادامه‌ی این مبحث رو ببین