پرش به محتوای اصلی

انرژی (هنر)

بخشی از بانک سؤال طبقه‌بندی‌شده‌ی این مبحث در کوئیز سنتر — رایگان و بدون نیاز به ثبت‌نام

خلاصه‌ی درسنامه

این خلاصه‌ی 30 درصدی درسنامه اصلی است. متن کامل با همه‌ی نکته‌ها، مثال‌های حل‌شده و جمع‌بندی، با ثبت‌نام رایگان در دسترست قرار می‌گیرد.

انرژی (هنر)

تابی که رها می‌شود در پایین‌ترین نقطه تندترین است و در بالاترین نقطه لحظه‌ای می‌ایستد. چیزی از بین نرفته؛ فقط شکلِ انرژی عوض شده است. همین ایده — تبدیل‌شدن و در عینِ حال پایستنِ انرژی — ستونِ این فصل است.

قانونِ بزرگ: انرژی پایسته است

انرژی نه خلق می‌شود و نه از بین می‌رود، فقط از شکلی به شکلِ دیگر تبدیل می‌شود. در یک سامانهٔ منزوی:

Etotal=Emechanical+Einternal+=ثابتE_{\text{total}} = E_{\text{mechanical}} + E_{\text{internal}} + \cdots = \text{ثابت}

دو انبارِ انرژیِ مکانیکی

انرژیِ جنبشی، انرژیِ ناشی از حرکت:

K=12mv2K = \frac{1}{2}mv^2

کمیتی نرده‌ای، همیشه مثبت یا صفر، و مستقل از جهتِ حرکت. چون به مربعِ تندی بستگی دارد، دو برابر شدنِ تندی KK را چهار برابر می‌کند، ولی دو برابر شدنِ جرم فقط دو برابر.

انرژیِ پتانسیلِ گرانشی، انرژیِ ناشی از جایگاه:

U=mghU = mgh

این انرژی ویژگیِ سامانهٔ جسم–زمین است، نه تنها جسم. مبدأ را هر جا بخواهی می‌گذاری؛ U1U_1 و U2U_2 عوض می‌شوند اما ΔU\Delta U و نتیجهٔ فیزیکیِ مسئله تغییر نمی‌کند. برای فنرِ فشرده یا کشیده هم انرژیِ پتانسیلِ کشسانی داریم: Us=12kx2U_s = \frac{1}{2}kx^2.

انرژیِ مکانیکی مجموعِ این دو است:

E=K+UE = K + U

پیش از گذاشتنِ عدد در KK، تندی را به متر بر ثانیه ببر: v(m/s)=v(km/h)/3.6v(\text{m/s}) = v(\text{km/h})/3.6. فراموش‌کردنِ همین تبدیل، رایج‌ترین خطای محاسباتیِ این فصل است.

پایستگیِ انرژیِ مکانیکی

اگر نیروهای اتلافی (اصطکاک، مقاومتِ هوا) ناچیز باشند:

12mv12+mgh1=12mv22+mgh2\frac{1}{2}mv_1^2 + mgh_1 = \frac{1}{2}mv_2^2 + mgh_2

جرم از دو طرف حذف می‌شود. نتیجهٔ زیبا این است که تندیِ جسم در یک ارتفاعِ معین به مسیر بستگی ندارد؛ سُرسرهٔ پیچ‌دار و سقوطِ مستقیم، هر دو به یک تندی می‌رسند:

v=2g(Hh)v = \sqrt{2g(H-h)}

پایین‌رفتن یعنی UU کم و KK زیاد؛ بالارفتن برعکس؛ و EE در هر دو حالت ثابت.

کار، راهِ انتقالِ انرژی

انرژی با کار جابه‌جا می‌شود. برای نیروی ثابتِ هم‌جهت با جابه‌جایی W=FdW = Fd، و برای نیروی زاویه‌دار:

W=FdcosθW = Fd\cos\theta

تنها مؤلفهٔ نیرو در راستای جابه‌جایی کار انجام می‌دهد. پس θ=0\theta = 0 بیشینهٔ کارِ مثبت، θ=90\theta = 90^\circ کارِ صفر و θ=180\theta = 180^\circ بیشینهٔ کارِ منفی است. به همین دلیل وزن و نیروی عمودیِ سطح در حرکتِ افقی کارِ صفر انجام می‌دهند و اصطکاک همیشه کارِ منفی.

کار کمیتی نرده‌ای است و می‌تواند مثبت، منفی یا صفر باشد. کارِ کل جمعِ کارِ تک‌تکِ نیروهاست و با کارِ نیروی خالص برابر است.

قضیهٔ کار ـ انرژیِ جنبشی

Wt=K2K1=ΔKW_t = K_2 - K_1 = \Delta K

کارِ کلِ مثبت جسم را تندتر، کارِ منفی آن را کندتر و کارِ صفر تندی‌اش را بی‌تغییر می‌گذارد. این قضیه مستقیماً از قانونِ دومِ نیوتون به دست می‌آید و برای هر مسیری، حتی مسیرِ خمیده، درست است.

نیروی پایستار و کارِ وزن

Wوزن=ΔUW_{\text{وزن}} = -\Delta U

پایین‌رفتن ← ΔU<0\Delta U < 0 ← کارِ وزن مثبت؛ بالارفتن ← کارِ وزن منفی. چون کارِ وزن به مسیر بستگی ندارد و فقط به اختلافِ ارتفاع، وزن یک نیروی پایستار است.

وقتی اصطکاک هست: انرژیِ درونی

انرژیِ درونیِ یک جسم مجموعِ انرژیِ ذرات سازندهٔ آن است و با گرم‌شدن افزایش می‌یابد. نیروهای اتلافی انرژیِ مکانیکی را کم می‌کنند:

Wf=E2E1W_f = E_2 - E_1

و دقیقاً همان مقدار به انرژیِ درونی افزوده می‌شود؛ کاهشِ انرژیِ مکانیکی = افزایشِ انرژیِ درونی. گرم‌شدنِ فلز زیرِ سوهان، همین جمله است.

توان و بازده

توان یعنی آهنگِ انجامِ کار:

Pav=WΔt,P=FvP_{av} = \frac{W}{\Delta t},\qquad P = Fv
1W=1Js,1hp746W,1kWh=3.6×106J1\,\text{W} = 1\,\frac{\text{J}}{\text{s}},\qquad 1\,\text{hp} \approx 746\,\text{W},\qquad 1\,\text{kWh} = 3.6\times10^6\,\text{J}

دقت کن که کیلووات‌ساعت یکای انرژی است، نه توان.

بازده نسبتِ انرژیِ مفید به انرژیِ داده‌شده است:

η=EخروجیEورودی×100%\eta = \frac{E_{\text{خروجی}}}{E_{\text{ورودی}}} \times 100\%

همیشه کمتر از ۱۰۰٪، چون بخشی از انرژیِ ورودی به گرما (انرژیِ درونی) می‌رود. در سامانه‌های زنجیره‌ای بازده‌ها در هم ضرب می‌شوند: نیروگاهی با بازدهِ ۳۵٪، خطِ انتقالی با ۹۰٪ و لامپِ رشته‌ای با ۵٪، روی هم بازدهی نزدیکِ ۱.۶٪ می‌دهند — یعنی تنها همین اندازه از انرژیِ سوخت به نور تبدیل می‌شود.

در مسائلِ کنکور معمولاً توانِ متوسط کافی است، ولی توانِ لحظه‌ای هم همان P=FvP = Fv در یک لحظهٔ معیّن است.

مقیاسِ انرژی در جهانِ اطراف

عددها وقتی کنارِ هم بنشینند معنا پیدا می‌کنند: حرکتِ یک مورچه در حدِ 10910^{-9} ژول است، یک ضربانِ قلب حدودِ ۱ ژول، پرتابِ یک سنگ حدودِ ۱۰۰ ژول، و یک لیتر بنزین چیزی نزدیکِ 3.2×1073.2\times10^{7} ژول. همین مقایسه نشان می‌دهد چرا سوخت این‌قدر متراکم و ارزشمند است. در مقیاسِ بنیادی‌تر، رابطهٔ E=mc2E = mc^2 می‌گوید خودِ جرم هم نوعی انرژی است.

تله‌های رایج

  • KK هرگز منفی نمی‌شود؛ وارونه‌شدنِ جهتِ سرعت هیچ اثری بر آن ندارد.
  • پایستگیِ انرژیِ مکانیکی فقط در نبودِ نیروهای اتلافی برقرار است.
  • در بالاترین نقطهٔ پرتابِ مایل، مؤلفهٔ قائمِ سرعت صفر است ولی KK صفر نیست.
  • اگر جسم با سرعتِ ثابت حرکت کند، کارِ کل صفر است — حتی اگر نیروها بزرگ باشند.
  • با توانِ ثابتِ موتور و نیروی مقاومتِ ثابتِ ff، تندیِ بیشینه از P=fvmaxP = f\,v_{\max} به دست می‌آید.

نمونه تست

پاسخنامه‌ی تحلیلی سه‌بخشی برای هر سؤال

  • چرا گزینه‌ی درست، درست است
  • چرا هر گزینه‌ی دیگر غلط است
  • تله‌ی تستی‌ای که باید بشناسی

1. خودرویی با جرم 840 kg840\text{ kg} و تندی 54 km/h54\text{ km/h} حرکت می‌کند. انرژی جنبشی آن چند ژول است؟

  • 8.40×1048.40\times10^4
  • 9.45×1049.45\times10^4
  • 1.13×1051.13\times10^5
  • 7.56×1047.56\times10^4

پاسخنامه‌ی تحلیلی

ابتدا 54 km/h=543.6=15 m/s54\text{ km/h}=\frac{54}{3.6}=15\text{ m/s}. سپس K=12(840)(15)2=420×225=94500 J=9.45×104 JK=\frac{1}{2}(840)(15)^2=420\times225=94500\text{ J}=9.45\times10^4\text{ J}. تله تستی: انرژی جنبشی با *مربع* تندی متناسب است (Kv2K\propto v^2)؛ اگر تندی nn برابر شود، KK به‌اندازه‌ی n2n^2 برابر می‌شود نه nn برابر — این تناسبِ درجه‌دوم، رایج‌ترین منبعِ خطای محاسباتی در مسائلِ انرژی جنبشی است.

2. نیروی 200 N200\text{ N} با زاویه 3030^\circ نسبت به افق، جعبه‌ای را 10 m10\text{ m} جابه‌جا می‌کند. کار این نیرو تقریباً چند ژول است؟

  • 2.00×1032.00\times10^3
  • 1.73×1031.73\times10^3
  • 1.00×1031.00\times10^3
  • 8.66×1028.66\times10^2

پاسخنامه‌ی تحلیلی

از W=FdcosθW=Fd\cos\theta داریم W=(200)(10)cos30=2000×321732 J1.73×103 JW=(200)(10)\cos30^\circ=2000\times\frac{\sqrt3}{2}\approx1732\text{ J}\approx1.73\times10^3\text{ J}. تله تستی: فقط مؤلفه‌ی نیرو *در راستای جابه‌جایی* (FcosθF\cos\theta) در محاسبه‌ی کار نقش دارد؛ استفاده از اندازه‌ی کاملِ نیرو (بدونِ ضرب در cosθ\cos\theta) یا اشتباه‌گرفتنِ sinθ\sin\theta به‌جای cosθ\cos\theta، رایج‌ترین خطای این نوع مسئله است.

3. توپی با جرم 0.450 kg0.450\text{ kg} از تندی 20.0 m/s20.0\text{ m/s} به 18.0 m/s18.0\text{ m/s} می‌رسد. کار کل انجام‌شده روی توپ چند ژول است؟

  • 17.1-17.1
  • 17.117.1
  • 72.9-72.9
  • 72.972.9

پاسخنامه‌ی تحلیلی

ابتدا K1=12(0.450)(20)2=90.0 JK_1=\frac{1}{2}(0.450)(20)^2=90.0\text{ J} و K2=12(0.450)(18)2=72.9 JK_2=\frac{1}{2}(0.450)(18)^2=72.9\text{ J}. پس Wt=K2K1=72.990.0=17.1 JW_t=K_2-K_1=72.9-90.0=-17.1\text{ J}. تله تستی: انرژی جنبشی با *مربع* تندی متناسب است (Kv2K\propto v^2)؛ اگر تندی nn برابر شود، KK به‌اندازه‌ی n2n^2 برابر می‌شود نه nn برابر — این تناسبِ درجه‌دوم، رایج‌ترین منبعِ خطای محاسباتی در مسائلِ انرژی جنبشی است.

4. جسمی 5 kg5\text{ kg} در ارتفاع 4 m4\text{ m} از مبدأ قرار دارد. با g=9.8 m/s2g=9.8\text{ m/s}^2، انرژی پتانسیل آن چند ژول است؟

  • 4949
  • 9898
  • 196196
  • 245245

پاسخنامه‌ی تحلیلی

از رابطه U=mghU=mgh داریم U=(5)(9.8)(4)=196 JU=(5)(9.8)(4)=196\text{ J}. تله تستی: انرژی جنبشی با *مربع* تندی متناسب است (Kv2K\propto v^2)؛ اگر تندی nn برابر شود، KK به‌اندازه‌ی n2n^2 برابر می‌شود نه nn برابر — این تناسبِ درجه‌دوم، رایج‌ترین منبعِ خطای محاسباتی در مسائلِ انرژی جنبشی است.

5. جسمی با جرم 3 kg3\text{ kg} از ارتفاع 8 m8\text{ m} به 3 m3\text{ m} می‌آید. کار نیروی وزن چند ژول است؟

  • 147147
  • 147-147
  • 235.2235.2
  • 235.2-235.2

پاسخنامه‌ی تحلیلی

داریم Wوزن=ΔU=mg(h1h2)=(3)(9.8)(83)=147 JW_{\text{وزن}}=-\Delta U=mg(h_1-h_2)=(3)(9.8)(8-3)=147\text{ J}. چون جسم پایین آمده، کار وزن مثبت است. تله تستی: انرژی جنبشی با *مربع* تندی متناسب است (Kv2K\propto v^2)؛ اگر تندی nn برابر شود، KK به‌اندازه‌ی n2n^2 برابر می‌شود نه nn برابر — این تناسبِ درجه‌دوم، رایج‌ترین منبعِ خطای محاسباتی در مسائلِ انرژی جنبشی است.

6. خودرویی در مدت 3.0 s3.0\text{ s} انرژی جنبشی‌اش به اندازه 1.01×105 J1.01\times10^5\text{ J} افزایش می‌یابد. توان متوسط وارد بر آن تقریباً چند وات است؟

  • 1.01×1051.01\times10^5
  • 3.4×1043.4\times10^4
  • 4.5×1024.5\times10^2
  • 7.5×1047.5\times10^4

پاسخنامه‌ی تحلیلی

از تعریف توان متوسط P=WΔtP=\frac{W}{\Delta t} داریم P=1.01×1053.03.37×104 W3.4×104 WP=\frac{1.01\times10^5}{3.0}\approx3.37\times10^4\text{ W}\approx3.4\times10^4\text{ W}. تله تستی: انرژی جنبشی با *مربع* تندی متناسب است (Kv2K\propto v^2)؛ اگر تندی nn برابر شود، KK به‌اندازه‌ی n2n^2 برابر می‌شود نه nn برابر — این تناسبِ درجه‌دوم، رایج‌ترین منبعِ خطای محاسباتی در مسائلِ انرژی جنبشی است.

7. بالابری 500 kg500\text{ kg} را در مدت 10 s10\text{ s} به ارتفاع 6.0 m6.0\text{ m} می‌برد. توان متوسط موتور تقریباً چند وات است؟

  • 2.94×1022.94\times10^2
  • 2.94×1032.94\times10^3
  • 2.94×1042.94\times10^4
  • 4.90×1034.90\times10^3

پاسخنامه‌ی تحلیلی

کار موتور W=mgh=(500)(9.8)(6)=29400 JW=mgh=(500)(9.8)(6)=29400\text{ J} است. بنابراین P=2940010=2940 W=2.94×103 WP=\frac{29400}{10}=2940\text{ W}=2.94\times10^3\text{ W}. تله تستی: انرژی جنبشی با *مربع* تندی متناسب است (Kv2K\propto v^2)؛ اگر تندی nn برابر شود، KK به‌اندازه‌ی n2n^2 برابر می‌شود نه nn برابر — این تناسبِ درجه‌دوم، رایج‌ترین منبعِ خطای محاسباتی در مسائلِ انرژی جنبشی است.

8. توان ورودی تلمبه‌ای 15 kW15\text{ kW} است و در 1.0 s1.0\text{ s}، 70 kg70\text{ kg} آب را 15 m15\text{ m} بالا می‌برد. بازده آن تقریباً چند درصد است؟

  • 51%51\%
  • 68%68\%
  • 75%75\%
  • 86%86\%

پاسخنامه‌ی تحلیلی

انرژی ورودی Ein=PΔt=15000×1=15000 JE_{in}=P\Delta t=15000\times1=15000\text{ J} و انرژی خروجی مفید Eout=mgh=(70)(9.8)(15)=10290 JE_{out}=mgh=(70)(9.8)(15)=10290\text{ J} است. پس η=1029015000×10068%\eta=\frac{10290}{15000}\times100\approx68\%. تله تستی: بازده همیشه به‌صورتِ نسبتِ انرژی/توانِ *خروجیِ مفید* به *ورودی* تعریف می‌شود (η=Eخروجی/Eورودی\eta=E_{\text{خروجی}}/E_{\text{ورودی}}) و همواره کمتر از 100%100\% است؛ معکوس‌کردنِ این نسبت (تقسیمِ ورودی بر خروجی) یا ضرب‌کردن به‌جای تقسیم، رایج‌ترین خطای مسائلِ بازده است.

9. در یک زنجیره سه‌مرحله‌ای با بازده‌های 35%35\%، 90%90\% و 5%5\%، بازده کل تقریباً چند درصد است؟

  • 15.75%15.75\%
  • 1.575%1.575\%
  • 0.1575%0.1575\%
  • 31.5%31.5\%

پاسخنامه‌ی تحلیلی

بازده کل حاصل‌ضرب بازده‌های کسری است: ηکل=0.35×0.90×0.05=0.01575\eta_{کل}=0.35\times0.90\times0.05=0.01575. با تبدیل به درصد: 1.575%1.6%1.575\%\approx1.6\%. تله تستی: بازدهِ کلِ یک زنجیره از *ضربِ* بازده‌های تک‌تکِ مراحل به‌دست می‌آید (ηکل=η1×η2×\eta_{\text{کل}}=\eta_1\times\eta_2\times\cdots)، نه از جمعِ آن‌ها یا میانگین‌گیری؛ همین ضربِ ساده باعث می‌شود بازدهِ کل همیشه از کوچک‌ترینِ بازده‌های مرحله‌ای هم کمتر باشد — نکته‌ای که در زنجیره‌های واقعی (مثلِ نیروگاه تا لامپ) اغلب غافلگیرکننده است.

10. در مسئله چترباز، چرا با وجود کار بسیار بزرگ وزن، تغییر انرژی جنبشی کوچک است؟

  • چون جرم چترباز صفر فرض شده است
  • چون کار مقاومت هوا تقریباً وزن را خنثی کرده است
  • چون کل جابه‌جایی چترباز صفر بوده است
  • چون تندی نهایی از تندی اولیه کمتر بوده است

پاسخنامه‌ی تحلیلی

در مثال چترباز، WوزنW_{\text{وزن}} بسیار بزرگ و مثبت است، اما WمقاومتW_{\text{مقاومت}} تقریباً به همان اندازه و منفی است؛ پس جمع آن‌ها یعنی کار کل کوچک می‌شود و تغییر KK نیز کوچک می‌ماند. تله تستی: انرژی جنبشی با *مربع* تندی متناسب است (Kv2K\propto v^2)؛ اگر تندی nn برابر شود، KK به‌اندازه‌ی n2n^2 برابر می‌شود نه nn برابر — این تناسبِ درجه‌دوم، رایج‌ترین منبعِ خطای محاسباتی در مسائلِ انرژی جنبشی است.

مباحث مرتبط

ادامه‌ی این مبحث رو ببین

با ثبت‌نام رایگان، به بانک کامل سؤال، شبیه‌ساز کنکور و تحلیل پیشرفت دسترسی داری

ثبت‌نام رایگان