انرژی (هنر)
تابی که رها میشود در پایینترین نقطه تندترین است و در بالاترین نقطه لحظهای میایستد. چیزی از بین نرفته؛ فقط شکلِ انرژی عوض شده است. همین ایده — تبدیلشدن و در عینِ حال پایستنِ انرژی — ستونِ این فصل است.
قانونِ بزرگ: انرژی پایسته است
انرژی نه خلق میشود و نه از بین میرود، فقط از شکلی به شکلِ دیگر تبدیل میشود. در یک سامانهٔ منزوی:
ادامهٔ فرمول را افقی ببیندو انبارِ انرژیِ مکانیکی
انرژیِ جنبشی، انرژیِ ناشی از حرکت:
ادامهٔ فرمول را افقی ببینکمیتی نردهای، همیشه مثبت یا صفر، و مستقل از جهتِ حرکت. چون به مربعِ تندی بستگی دارد، دو برابر شدنِ تندی ادامهٔ فرمول را افقی ببین را چهار برابر میکند، ولی دو برابر شدنِ جرم فقط دو برابر.
انرژیِ پتانسیلِ گرانشی، انرژیِ ناشی از جایگاه:
ادامهٔ فرمول را افقی ببیناین انرژی ویژگیِ سامانهٔ جسم–زمین است، نه تنها جسم. مبدأ را هر جا بخواهی میگذاری؛ ادامهٔ فرمول را افقی ببین و ادامهٔ فرمول را افقی ببین عوض میشوند اما ادامهٔ فرمول را افقی ببین و نتیجهٔ فیزیکیِ مسئله تغییر نمیکند. برای فنرِ فشرده یا کشیده هم انرژیِ پتانسیلِ کشسانی داریم: ادامهٔ فرمول را افقی ببین.
انرژیِ مکانیکی مجموعِ این دو است:
ادامهٔ فرمول را افقی ببینپیش از گذاشتنِ عدد در ادامهٔ فرمول را افقی ببین، تندی را به متر بر ثانیه ببر: ادامهٔ فرمول را افقی ببین. فراموشکردنِ همین تبدیل، رایجترین خطای محاسباتیِ این فصل است.
پایستگیِ انرژیِ مکانیکی
اگر نیروهای اتلافی (اصطکاک، مقاومتِ هوا) ناچیز باشند:
ادامهٔ فرمول را افقی ببینجرم از دو طرف حذف میشود. نتیجهٔ زیبا این است که تندیِ جسم در یک ارتفاعِ معین به مسیر بستگی ندارد؛ سُرسرهٔ پیچدار و سقوطِ مستقیم، هر دو به یک تندی میرسند:
ادامهٔ فرمول را افقی ببینپایینرفتن یعنی ادامهٔ فرمول را افقی ببین کم و ادامهٔ فرمول را افقی ببین زیاد؛ بالارفتن برعکس؛ و ادامهٔ فرمول را افقی ببین در هر دو حالت ثابت.
کار، راهِ انتقالِ انرژی
انرژی با کار جابهجا میشود. برای نیروی ثابتِ همجهت با جابهجایی ادامهٔ فرمول را افقی ببین، و برای نیروی زاویهدار:
ادامهٔ فرمول را افقی ببینتنها مؤلفهٔ نیرو در راستای جابهجایی کار انجام میدهد. پس ادامهٔ فرمول را افقی ببین بیشینهٔ کارِ مثبت، ادامهٔ فرمول را افقی ببین کارِ صفر و ادامهٔ فرمول را افقی ببین بیشینهٔ کارِ منفی است. به همین دلیل وزن و نیروی عمودیِ سطح در حرکتِ افقی کارِ صفر انجام میدهند و اصطکاک همیشه کارِ منفی.
کار کمیتی نردهای است و میتواند مثبت، منفی یا صفر باشد. کارِ کل جمعِ کارِ تکتکِ نیروهاست و با کارِ نیروی خالص برابر است.
قضیهٔ کار ـ انرژیِ جنبشی
ادامهٔ فرمول را افقی ببینکارِ کلِ مثبت جسم را تندتر، کارِ منفی آن را کندتر و کارِ صفر تندیاش را بیتغییر میگذارد. این قضیه مستقیماً از قانونِ دومِ نیوتون به دست میآید و برای هر مسیری، حتی مسیرِ خمیده، درست است.
نیروی پایستار و کارِ وزن
ادامهٔ فرمول را افقی ببینپایینرفتن ← ادامهٔ فرمول را افقی ببین ← کارِ وزن مثبت؛ بالارفتن ← کارِ وزن منفی. چون کارِ وزن به مسیر بستگی ندارد و فقط به اختلافِ ارتفاع، وزن یک نیروی پایستار است.
وقتی اصطکاک هست: انرژیِ درونی
انرژیِ درونیِ یک جسم مجموعِ انرژیِ ذرات سازندهٔ آن است و با گرمشدن افزایش مییابد. نیروهای اتلافی انرژیِ مکانیکی را کم میکنند:
ادامهٔ فرمول را افقی ببینو دقیقاً همان مقدار به انرژیِ درونی افزوده میشود؛ کاهشِ انرژیِ مکانیکی = افزایشِ انرژیِ درونی. گرمشدنِ فلز زیرِ سوهان، همین جمله است.
توان و بازده
توان یعنی آهنگِ انجامِ کار:
ادامهٔ فرمول را افقی ببینادامهٔ فرمول را افقی ببیندقت کن که کیلوواتساعت یکای انرژی است، نه توان.
بازده نسبتِ انرژیِ مفید به انرژیِ دادهشده است:
ادامهٔ فرمول را افقی ببینهمیشه کمتر از ۱۰۰٪، چون بخشی از انرژیِ ورودی به گرما (انرژیِ درونی) میرود. در سامانههای زنجیرهای بازدهها در هم ضرب میشوند: نیروگاهی با بازدهِ ۳۵٪، خطِ انتقالی با ۹۰٪ و لامپِ رشتهای با ۵٪، روی هم بازدهی نزدیکِ ۱.۶٪ میدهند — یعنی تنها همین اندازه از انرژیِ سوخت به نور تبدیل میشود.
در مسائلِ کنکور معمولاً توانِ متوسط کافی است، ولی توانِ لحظهای هم همان ادامهٔ فرمول را افقی ببین در یک لحظهٔ معیّن است.
مقیاسِ انرژی در جهانِ اطراف
عددها وقتی کنارِ هم بنشینند معنا پیدا میکنند: حرکتِ یک مورچه در حدِ ادامهٔ فرمول را افقی ببین ژول است، یک ضربانِ قلب حدودِ ۱ ژول، پرتابِ یک سنگ حدودِ ۱۰۰ ژول، و یک لیتر بنزین چیزی نزدیکِ ادامهٔ فرمول را افقی ببین ژول. همین مقایسه نشان میدهد چرا سوخت اینقدر متراکم و ارزشمند است. در مقیاسِ بنیادیتر، رابطهٔ ادامهٔ فرمول را افقی ببین میگوید خودِ جرم هم نوعی انرژی است.
تلههای رایج
- ادامهٔ فرمول را افقی ببین هرگز منفی نمیشود؛ وارونهشدنِ جهتِ سرعت هیچ اثری بر آن ندارد.
- پایستگیِ انرژیِ مکانیکی فقط در نبودِ نیروهای اتلافی برقرار است.
- در بالاترین نقطهٔ پرتابِ مایل، مؤلفهٔ قائمِ سرعت صفر است ولی ادامهٔ فرمول را افقی ببین صفر نیست.
- اگر جسم با سرعتِ ثابت حرکت کند، کارِ کل صفر است — حتی اگر نیروها بزرگ باشند.
- با توانِ ثابتِ موتور و نیروی مقاومتِ ثابتِ ادامهٔ فرمول را افقی ببین، تندیِ بیشینه از ادامهٔ فرمول را افقی ببین به دست میآید.